اَرْقَمِ بْنِ اَبی‌ اَرْقَم‌، ابو عبدالله‌ ارقم‌ بن‌ عبد مناف‌ (د ٥٥ق‌/ ٦٧٥م‌)، صحابی‌ پیامبر (ص‌). مادرش‌ امیمه‌ دختر حارث‌ بن‌ حباله‌ از خزاعه‌، و ارقم‌ خود از بنی‌ مخزوم‌ بود (نك‌ : ابن‌ سعد، ٣/ ٢٤٢).
بر مبنای‌ روایتی‌ كه‌ از فرزندان‌ و نوادگان‌ ارقم‌ نقل‌ شده‌، وی‌ هفتمین‌ مسلمان‌ بوده‌ است‌ (همانجا؛ نیز نك‌ : طبری‌، ٥١٩)، اما در روایت‌ ابن‌ اسحاق‌، نام‌ وی‌ پس‌ از ٨ نفری‌ آمده‌ كه‌ همگی‌ پس‌ از ابوبكر ایمان‌ آوردند. وی‌ به‌ اتفاق‌ ابوسلمه‌ و ابو عبیدۀ جراح‌ و عثمان‌ بن‌ مظعون‌ اسلام‌ آورد (ابن‌ هشام‌، ١/ ٢٦٩-٢٧٠). بیشترین‌ شهرت‌ ارقم‌، بدان‌ سبب‌ است‌ كه‌ خانۀ وی‌ در مكه‌ بر دامنۀ كوه‌ صفا، محل‌ تجمع‌ مسلمانان‌ نخسیتن‌ بود و هم‌ در آنجا پیامبر(ص‌) مردم‌ را به‌ اسلام‌ دعوت‌ می‌كرد (ابن‌سعد، همانجا) و گفته‌اند كه‌ گروه‌ بسیاری‌ در همین‌ خانه‌ به‌ اسلام‌ گرویدند (ابن‌حزم‌، ١٤٣؛ ابن‌عبدالبر، ١/ ١٣١). پس‌ از هجرت‌، پیامبر(ص‌) میان‌ او و ابوطلحه‌ زید بن‌ سهل‌ پیمان‌ برادری‌ بست‌ (ابن‌سعد، ٣/ ٢٤٤؛ ابن‌حبیب‌، ٧٣؛ بلاذری‌، ١/ ٢٧١).
وی‌ در بدر و اُحد و دیگر غزوات‌ شركت‌ داشت‌ (ابن‌ سعد، طبری‌، همانجاها؛ ابن‌اثیر، ١/ ٦٠). در غزوۀ بدر با آنكه‌ پیامبر(ص‌) به مسلمانان‌ فرموده‌ بود تا غنایم‌ را باز گردانند، اما به‌ ارقم‌ شمشیر ارزشمندی‌ بخشید (نك‌ : واقدی‌، ١/ ١٠٣-١٠٤؛ بخاری‌، ١(٢)/ ٤٦). همچنین‌ از شركت‌ او در سریۀ ابوسلمه‌ عبدالله‌ بن‌ عبدالاسد در محرم‌ ٣ق‌ آگاهی‌ داریم‌ (نك‌ : واقدی‌، ١/ ٣٤٠-٣٤١). وی‌ در مدینه‌ در محلۀ بنوزریق‌، در خانه‌ای‌ كه‌ پیامبر(ص‌) به‌ او اختصاص‌ داد، سكنی‌ داشت‌ (ابن‌ سعد، همانجا؛ ابن‌ حجر، ١/ ٢٨).
ارقم‌ از آخرین‌ اصحاب‌ بدر بود (حاكم‌، ٣/ ٥٠٢) كه‌ در هشتاد و اند سالگی در مدینه‌ به‌ زمان‌ معاویه‌ درگذشت‌ (ابن‌ سعد، طبری‌، همانجاها؛ قس‌: ذهبی‌، ٢/ ٤٨٠، كه‌ از قول‌ عثمان‌ پسر ارقم‌، ٥٣ق‌ را تاریخ‌ وفات‌ وی‌ آورده‌ است‌). برخی‌ كه‌ روز وفات‌ او را با روز درگذشت ابوبكر مصادف‌ دانسته‌اند (ابن‌حبان‌، ٣٢؛ ابن‌عبدالبر، ١/ ١٣٢)، گویا در این‌ باب‌ او را با پدرش‌ خلط كرده‌اند (نك‌ : ابن‌ قدامه‌، ٣٨٨؛ ابن‌حجر، همانجا). با آنكه‌ ارقم‌ وصیت‌ كرده‌ بود تا سعد بن‌ ابی‌ وقاص بر او نماز گزارد، ولی‌ مروان‌ بن‌ حكم‌ والی‌ مدینه‌ با استفاده‌ از غیبت‌ سعد، قصد اقامۀ نماز بر پیكر او داشت‌ كه‌ با مخالفت‌ عبدالله‌ بن‌ ارقم‌ و گروهی‌ از بنی‌ مخزوم‌ روبه‌ رو شد و سرانجام‌ سعد از راه‌ رسید و بر پیكر ارقم‌ نماز گزارد (ابن‌سعد، همانجا).
ارقم‌ از راویان‌ حدیث‌ پیامبر(ص‌) بود، و احادیثی‌ از طریق‌ او نقل‌ شده‌ است‌ (احمد بن حنبل‌، ٣/ ٤١٧؛ ابن‌ ابی‌ حاتم‌، ١/ ٣٠٩؛ طبرانی‌، ١/ ٢٨٥). خانۀ ارقم‌ در مكه‌ به‌ سبب‌ شروع‌ دعوت‌ به‌ اسلام‌ در آنجا، بعدها شهرت‌ یافت‌ و تا روزگار منصور عباسی‌ در دست‌ بازماندگان‌ وی‌ بود، ولی‌ پس‌ از سركوب‌ جنبش‌ محمد نفس‌ زكیه‌ در ١٤٥ق‌، منصور عبدالله‌ بن‌ عثمان‌ بن‌ ارقم‌ را كه‌ از پیروان‌ نفس‌ زكیه‌ به‌ شمار می‌رفت‌، گرچه‌ به‌ همراه‌ او خروج‌ نكرده‌ بود، به‌ زندان‌ افكند و سرانجام‌ به‌ زور، سهم‌ این‌ خانه‌ را از او و دیگر برادرانش‌ خرید (نك‌ : ابن‌ سعد، ٣/ ٢٤٣- ٢٤٤؛ ابن‌ جوزی‌، ١/ ٤٤٢).

مآخذ

ابن‌ ابی‌ حاتم‌، عبدالرحمان‌، الجرح‌ و التعدیل‌، حیدرآباد دكن‌، ١٣٧١ق‌/ ١٩٥٢م‌؛
ابن‌اثیر، علی‌، اسد الغابة، قاهره‌، ١٢٨٠ق‌؛
ابن‌ جوزی‌، عبدالرحمان‌، صفة الصفوة، بیروت‌، ١٤٠٦ق‌/ ١٩٨٦م‌؛
ابن‌حبان‌، محمد، مشاهیر علماء الامصار، به‌ كوشش‌ فلایشهمر، قاهره‌، ١٣٧٩ق‌/ ١٩٥٩م‌؛
ابن‌حبیب‌، محمد، المحبّر، به‌ كوشش‌ ایلزه‌ لیشتن‌ اشتتر، حیدرآباد دكن‌، ١٣٦١ق‌/ ١٩٤٢م‌؛
ابن‌حجر عسقلانی‌، احمد، الاصابة، قاهره‌، ١٣٢٨ق‌؛
ابن‌ حزم‌، علی‌، جمهرة انساب‌ العرب‌، قاهره‌، ١٩٨٢م‌؛
ابن‌سعد ، محمد، الطبقات‌ الكبری‌ ، بیروت‌ ، دارصادر ؛
ابن‌عبدالبر، یوسف، الاستیعاب‌، قاهره‌، ١٣٨٠ق‌/ ١٩٦٠م‌؛
ابن‌ قدامه‌، عبدالله‌، التبیین‌ فی‌ انساب‌ القرشیین‌، به‌ كوشش‌ نایف‌ دلیمی‌، بیروت‌، ١٤٠٨ق‌/ ١٩٨٨م‌؛
ابن‌ هشام‌، عبدالملك‌، السیرة النبویة، به‌ كوشش‌ مصطفی‌ سقا و دیگران‌، قاهره‌، ١٣٥٥ق‌؛
احمد بن‌ حنبل‌، مسند، قاهره‌، ١٣١٣ق‌/ ١٨٩٥م‌؛
بخاری‌ ، محمد، التاریخ‌ الكبیر، حیدرآباد دكن‌، ١٣٩٨ق‌/ ١٩٧٨م‌؛
بلاذری‌، احمد، انساب‌ الاشراف‌، به‌ كوشش محمد حمیدالله‌، قاهره‌، ١٣٧٩ق‌/ ١٩٥٩م‌؛
حاكم‌ نیشابوری، محمد، المستدرك علی‌ الصحیحین‌، بیروت‌، ١٣٩٨ق‌/ ١٩٧٨م‌؛
ذهبی‌، محمد، سیراعلام‌ النبلاء، به‌ كوشش‌ شعیب‌ ارنؤوط و دیگران‌، بیروت‌، ١٤٠٥ق‌/ ١٩٨٥م‌؛
طبرانی‌، سلیمان‌، المعجم‌ الكبیر، به‌ كوشش‌ حمدی‌ عبدالمجید سلفی‌، بغداد، ١٣٩٨ق‌/ ١٩٧٨م‌؛
طبری‌، «منتخب‌ ذیل‌ المذیل‌»، همراه‌ تاریخ‌ طبری‌، ج‌ ١١، به‌ كوشش‌ محمد ابوالفضل‌ ابراهیم‌، بیروت‌، ١٣٨٧ق‌/ ١٩٦٧م‌؛
واقدی‌، محمد، المغازی‌، به‌ كوشش‌ مارسدن‌ جونز، لندن‌، ١٩٦٦م‌.

عباس‌ سالاری