اِتِّحادیۀ عَرَب، سازمانی متشكل از كشورهای عربی كه برای تقویت و هماهنگ كردن روابط سیاسی، فرهنگی، علمی و اقتصادی میان كشورهای عضو و نیز روابط بین‌المللی آنها، در ١٩٤٥ م در قاهره تأسیس شد.
ضعف حكومت عثمانی در سدۀ ١٩ م، موجب رشد تفكرات ملی‌گرایی در مناطق زیر نفوذ آنان شد. با تشدید نفوذ ناسیونالیسم ترك در جنبش لیبرالی عثمانی، احساسات ملی‌گرایی در میان عربها نیز كه نگران از دست دادن هویت خویش بودند، به شدت فزونی گرفت (خدوری، ٢٤-٢٥). متفكران و احزاب عرب خواهان تقویت نقش اجرایی عربها در حكومت عثمانی یا جدایی كامل از آن بودند. چنانكه كواكبی در ام القراء خواستار انتزاع خلافت از عثمانیان و تفویض آن به عربها شد (همو، ٤١) و سازمانهای سیاسی گوناگونی برای جدایی عربها از دولت عثمانی به صورت علنی و مخفی تشكیل شد (احمد، ٨٦- ٨٩؛ لوتسكی، ٥٠١- ٥٠٨). در ١٩١٣ م برای ایجاد یگانگی بیشتر در جناحهای مختلف عرب و اعمال فشار بر دولت عثمانی، نخستین كنگرۀ عربی در پاریس به وسیلۀ شماری از دانشجویان عرب عضو «حزب اللامركزیة» بر پا شد كه در آن شركت كنندگان خواستار نقش بیشتر عربها در كارهای اجرایی و ادارۀ سرزمینهای عربی توسط عربها شدند (خدوری، ٢٥-٢٦؛ لوتسكی، ٥١٤-٥١٥). پس از پایان جنگ جهانی اول و سقوط خلافت عثمانی، سرزمینهای عربی قلمرو آن، تحت قیمومت دول اروپایی ازجمله فرانسه و انگلیس قرار گرفت (خدوری، ٤١-٤٥).
در خلال دو جنگ جهانی تفكرات ملی‌گرایی و اتحاد عرب در برابر مقوله‌های جدیدی چون رشد احساسات ضد صهیونیستی و نیز مبارزه با قیومیت قرار گرفت. همچنین نفوذ تفكرات ناسیونالیستی اروپا در روشنفكران عرب چون عبدالرحمان بزاز و ساطع الحصری به شكل‌گیری این پدیده كمك كرد. اقدامات طرفداران آلمان در عراق نیز سبب شد تا انگلستان نسبت به همكاری سیاسی، اقتصادی و اجتماعی میان اعراب نظر مساعد پیدا كند (پولك، ٢١٤؛ لانگریگ، ٣٢٩-٣٣٠؛ نیز نک‌ : عنایت، ٢٥٢-٢٦١).آنتونی ایدون وزیر امور خارجۀ انگلستان در ١٩٤١ و ١٩٤٢ م رسماً خواستار اتحاد میان عربها شد (مك دونالد، ٧٦؛ مونروئه، ٢٢-٢٣؛ پولك، همانجا). در ١٩٤٣ م نوری سعید نخست وزیر عراق در كتابی آبی خود طرح اتحاد عراق، ماوراء اردن، فلسطین، لبنان، سوریه و ... (هلال خصیب) را مطرح كرد (لانگریگ، ٣٣١؛ مانسفلید، ٦٩)، اما اختلاف بین رهبران عرب مانع همكاری و اتحاد آنان شد.
در ١٩٤٤ م نحاس پاشا نخست‌وزیر مصر و رهبر حزب «وفد» موافقت رهبران عرب را برای گردهمایی در مصر جلب كرد (لانگریگ، پولك، همانجاها). هیأتهای بلند پایه‌ای از ٥ كشور مصر، سوریه، عراق، ماوراء اردن و لبنان از ٢٥ سپتامبر تا ٧ اكتبر ١٩٤٤ در اسكندریه گرد آمدند. كشورهای عربستان سعودی، یمن، لیبی، مراكش و فلسطین نیز ناظراتی به این كنفرانس فرستادند. طی جلسات كنفرانس، ٣ پیشنهاد برای همكاری و اتحاد بین عربها عنوان شد: ١. تشكیل حكومتی فدرال دارای مجلس و كمیتۀ اجرایی با قدرت كامل سیاسی مركزی؛ ٢. تشكیل اتحادیه‌ای آزاد برای همكاری و هماهنگی بین كشورهای عربی؛ ٣. ایجاد دولتی متحد با قدرت سیاسی مركزی (مك دونالد، ٣٧؛ خلیل، II / ٥٣-٥٤). پیشنهاد دوم مورد پذیرش شركت‌كنندگان قرار گرفت. در همین كنفرانس پروتكلی مشتمل بر ٥ ماده ازجمله تشكیل اتحادیه‌ای از كشورهای عربی تحت نظارت شورای اتحادیۀ عرب و پشتیبانی از حقوق مردم فسلطین ــ كه آن را بخشی از جهان عرب خواندند ــ تصویب شد (همو، II / ٥٤-٥٥). متعاقب این كنفرانس كمیته‌ای متشكل از وزرای خارجه و كارشناسان دولتهای عربی در فوریه و مارس ١٩٤٥ برای تهیۀ پیش‌نویس پیمان اتحادیۀ عرب تشكل شد (مك دونالد، ٤١). سپس كنفرانس عمومی رهبران ٧ كشور عربی مصر، اردن، لبنان، عربستان سعودی، سوریه، عراق و یمن در ١٧ مارس ١٩٤٥ در قاهره برپا شد وناظرانی از الجزایر، لیبی، مراكش، تونس در آن شركت كردند (همو، ٤١-٤٢؛ خلیل، II / ٥٦-٥٧). در ٢٢ مارس همان سال پیمان اتحادیۀ عرب به تصویب رسید و از ١٠ مۀ ١٩٤٥ امام یمن نیز آن را پذیرفت. این پیمان مشتمل بر یك مقدمه، ٢٠ ماده و ٣ تبصره بود (مك دونالد، ٤٢). مطابق این پیمان فقط كشورهای مستقل عرب به عضویت پذیرفته می‌شوند و تقویت ارتباط بین كشورهای عضو و هماهنگ كردن برنامه‌های سیاسی آنها ازجمله اهداف این پیمان است كه طبق مادۀ ٤ می‌بایست برای هر یك از آنها كمیته‌ای جداگانه متشكل از نمایندگان كشورهای عضو تعیین گردد. ازجمله موارد دیگر پیمان، محترم شمردن حق حاكمیت كشورهای عضو اتحادیه و خودداری از اقدام بر ضد یكدیگر است. همچنین مقرر شد تا زمان استقلال فلسطین، نماینده‌ای از جانب مردم فلسطین به عنوان كشوری مستقل در شورای اتحادیۀ عرب شركت كند (خلیل، II / ٥٧-٦١).
در سالهای پس از تصویب این پیمان، كشورهای دیگر عرب كه به استقلال سیاسی دست یافتند، مانند: لیبی در ١٩٥٣ م، سودان در ١٩٥٦ م، تونس در ١٩٥٨ م، مراكش در ١٩٥٨ م، کویت در ١٩٦١ م، الجزایر در ١٩٦٢ م، یمن جنوبی در ١٩٦٧ م، بحرین و قطر و عمان در ١٩٧١ م، موریتانی در ١٩٧٣ م، سومالی در ١٩٧٤ م و جیبوتی در ١٩٧٧ م، به عضویت اتحادیۀ‌ عرب درآمدند. در ١٩٧٦ م سازمان آزادی‌بخش فلسطین نیز به عنوان نمایندۀ فلسطین با حق عضویت كامل به اتحادیۀ ‌عرب ملحق شد (نظر بلند، ٤٦؛ «خاورمیانه ... »، I / ١٩٨-٢٠٠). در ١٩٥٠ م سازمان ملل، ‌اتحادیۀ عرب را به‌عنوان یك سازمان منطقه‌ای به رسمیت شناخت و دبیر كل شورای اتحادیۀ‌ عرب از آن پس می‌توانست به عنوان ناظر در جلسات مجمع عمومی سازمان ملل شركت كند ( آمریكانا، II / ١١٥٩). اتحادیۀ ‌عرب از آ‌غاز تشكیل، گرفتار اختلافات و جناح‌بندیهای داخلی شد كه مانع از ایجاد هماهنگی سیاسی میان كشورهای عضو می‌شد. از آن میان باید از مخالفت با پیوستن عراق به پیمان بغداد، اختلال سنتی بین دو سلسلۀ هاشمی و سعودی، بسط و رواج نظریات جدید و متضاد سیاسی در عده‌ای از كشورهای عربی (مك‌دونالد، ٧٣-٨٢)، استقرار حكومتهای جدید ناسیونالیست عربی مانند بعث سوریه وعراق و ناصریسم در مصر كه هر كدام اتحادیۀ عرب را وسیله‌ای برای تحقق اهداف و نظریات خود تلقی می‌كردند، نام برد
اتحادیۀ عرب خود متشكل از نهادهای داخلی متعددی است كه در زمینه‌های مختلف فعالیت می‌كنند. بخشی از پیمان اتحادیۀ عرب ناظر بر تشكیلات اجرایی آن است. طبق مادۀ ٣ در رأس هرم اتحادیۀ‌ عرب، شورایی مركب از نمایندگان تمام كشورهای عضو قرار دارد و هر كشور بدون در نظر گرفتن شمار نماینده، از یك رأی برخوردار است. این شورا، در هر سال دو بار در ماههای مارس و اكتبر تشكیل جلسه می‌دهد و با درخواست نمایندگان دو كشور عضو، جلسۀ اضطراری تشكیل می‌شود. طبق مادۀ ١٢، ‌دبیر كل اتحادیۀ عرب با دو سوم آراء اعضای شورا به مدت ٥ سال انتخاب می‌شود. دبیر كل نیز رؤسای دفاتر و معاونان خود را مستقیماً و با تأیید شوار انتخاب می‌كند.
از آغاز تشكیل اتحادیۀ عرب، قاهره مقر دائمی سازمان تعیین شد، ولی پس از امضای قرارداد كمپ دیوید در ١٩٧٩ م مقر آن به تونس منتقل شد (بریتانیكا، I / ٥٠٥). سازمان اتحادیۀ‌ عرب متشكل از كمیته‌های مختلف سیاسی، فرهنگی و اقتصادی است و نشریاتی نیز در كشورهای عربی و غیر عربی دارد («خاورمیانه»، I / ١٩٨-٢٠٠؛ خلیل، II / ٥٧-٦١). در ١٩٥٠ م وزاری دفاع و اقتصاد كشورهای عضو اتحادیۀ عرب به منظور همكاریهای نظامی و اقتصادی، پیمانی امضا كردند (مك‌دونالد، ٤٨-٥٠, ٣٢٧-٣٣٣) كه سازمانهایی برای اجرای مفاد آن بدین شرح تشكیل شد: فرماندهی مشترك عرب، شورای دفاع مشترك، كمیسیون دائمی ارتش و شورای اقتصاد («خاورمیانه»، I / ١٩٣).
با اینكه اتحادیۀ عرب هرگز به عنوان نیرویی مؤثر برای هماهنگی سیاسی مورد استفاده قرار نگرفت، اما سازمانهای فرعی اتحادیۀ عرب در بخشهای فرهنگی، علمی، اجتماعی و اقتصادی نقش مؤثر و فعالی در ایجاد ارتباط بین كشورهای عضو ایفا كردند.

مآخذ

احمد، ضیاءالدین، جنبش ناسیونالیسم عرب، ترجمۀ حیدر بوذرجمهر، تهران، ١٣٦٥ ش؛
خدوری، مجید، گرایشهای سیاسی در جهان عرب، ترجمۀ عبدالرحمان عالم، تهران، ١٣٦٦ ش؛
عنایت، حمید، سیری در اندیشۀ سیاسی عرب، تهران، ١٣٥٨ ش؛
لوتسكی، ولادیمیر، تاریخ عرب در قرون جدید، ترجمۀ پرویز بابایی، تهران، ١٣٥٦ ش؛
نظر بلند، غلامرضا، «بررسی روابط جامعۀ اقتصادی اروپایی با كشورهای عربی»، موجود در كتابخانۀ دفتر مطالعات سیاسی و بین‌المللی وزارت امور خارجه، تهران؛
نیز:

Americana;
Britannica;
Khalil, M., The Arab States and the Arab League, Beirut, ١٩٦٢;
Longrigg, S. H., Iraq, ١٩٠٠ to ١٩٥٠, Beirut, ١٩٦٨;
Macdonald, R., The League of Arab States, Princeton, ١٩٦٥;
Mansfield, P., «Arab Political Movements», The Middle East, London, ١٩٧٣;
The Middle East and North Africa, ١٩٨٤-١٩٨٥, London, ١٩٨٤;
Monroe, Elizabeth, «History and Politics«, The Middle East, London, ١٩٧٣;
Polk, William, The United States and the Arab World, London, ١٩٧٥.

مجید سمیعی