آصِفُ‌الدَّوله، حاج محمدقلی‌خان (د ١٢٩٢ق / ١٨٧٥م)، سپاهی و سیاست‌پیشۀ روزگار قاجاری از عهد فتحعلی‌شاه تا دورۀ ناصرالدین شاه. وی از پسران الٰلّهیارخان آصف‌الدوله (ه‌ م) بود. در دورۀ دوم جنگهای ایران و روس، فرماندهی افواج عبدالملکی و مافی و خواجه‌وند را برعهده داشت و پس از آن در دستگاه طاووس خانم زن سوگلی فتحعلی‌شاه موسوم به تاج‌الدوله، خدمت کرد و با شاه بسیار نزدیک شد چنان‌که هنگام درگذشت او در اصفهان، در کنارش بود. فتحعلی‌شاه دختر سی‌ام خود مُرَصَّع خانم را به وی تزویج کرد و بدین ترتیب محمدقلی‌خان با پدر خود باجناق گردید. محمدقلی‌خان که در دربار فتحعلی‌شاه ایشیک آقاسی (رئیس تشریفات سلطنتی) بود، در زمان محمدشاه نیز در همین مقام باقی ماند و در دسته‌بندیهای درباریان و توطئه‌های آنان، به سود بهمن‌میرزا برادر محمدشاه (که از مادری دَوَلّو بود)، در برابر ناصرالدین میرزا (که از مادری قوانلو بود) شرکت جست و در مسألۀ ولایت عهد وی شرکت مستقیم داشت؛ اما زمانی که فتنۀ برادرش حسن‌خان سالار را در خراسان بالا گرفت (سرکوبی در ١٢٦٦ق / ١٨٥٠م)، محمدقلی‌خان از شاه اجازه خواست به مراغه، نزد عموی خویش فتحعلی خان بیگلربیگی (پسر چهارم میرزا ‌محمدخان قاجار دولو، بیگلربیگی تهران، مشهور به تاجبخش) که با الٰلّهیارخان آصف‌الدوله رابطۀ خوبی نداشت برود تا در مظان اتهام نباشد. محمدشاه با پیشنهاد وی موافقت کرد، اما پس از چندی محمدقلی‌خان فرصتی یافته خود را به پدرش رساند که به حال تبعید در عتبات به‌سر می‌برد. سرانجام در ١٢٨٢ق / ١٨٦٥م از عنایت ناصرالدین‌شاه برخوردار گشت و به ندیمی او پذیرفته شد. سال بعد به وزارت عدلیه که مقامی بی‌محتوا و بیشتر تشریفاتی بود منصوب گردید، یعنی «صندوق عدالت» به او سپرده شد. در ١٢٨٦ق / ١٨٦٩م که ظل‌السلطان در بیست سالگی والی فارس شد، آصف‌الدوله به وزارت و پیشکاری او انتخاب گردید، لیکن به دنبال آشوبهای آن دیار، پس از ٢ سال به تهران احضار گردید و در ١٢٩٠ق / ١٨٧٣م مجدداً به وزارت عدلیه منصوب شد. ناصرالدین‌شاه در بازگشت از نخستین سفر اروپا، در رشت، به دنبال پیش‌آمدهایی که در تهران رخ داده بود، میرزاحسین‌خان سپهسالار را از صدارت معزول کرد و به محض رسیدن به پایتخت تشکیلات جدیدی به وجود آورد و آصف‌الدوله را نیز از مقام خود برکنار ساخت.
محمدقلی‌خان آصف‌الدوله به صراحت لهجه و تندزبانی شهرت داشت و از رجال راست‌کردار عصر ناصری شمرده می‌شد.

مآخذ

اعتمادالسلطنه، محمدحسن‌خان، روزنامۀ خاطرات، به کوشش ایرج افشار، تهران، ١٣٤٥ش، ص ٢٢؛
همو، منتظم ناصری، تهران، ١٣٠٠ق، ٣ / ٣٢٧؛
بامداد، مهدی، تاریخ رجال ایران، زوّار، ١٣٤٧-١٣٥٣ش، ٣ / ٤٦٧-٤٦٨؛
سعادت نوری، حسین، «آصف‌الدوله‌ها»، یغما، س ١٥، شمـ ٨ (آبان ١٣٤١ش)، صص ٣٧٩-٣٨٣، ٤٢٣، ٤٢٧، ٤٦٢-٤٦٧؛
عضدالدوله، احمدمیرزا، تاریخ عضدی، به کوشش عبدالحسین نوایی، تهران، بابک، ١٣٥٥ش، صص ٧٥-٧٧، ٢٤٣-٢٤٤، ٣٢٠؛
مستوفی، عبدالله، شرح زندگانی من، تهران، زوّار، ١٣٤٣ش، ١ / ١٠٥؛
معیّرالممالک، دوستعلی‌خان، رجال عصر ناصری، تهران، نشر تاریخ ایران، ١٣٦١ش، صص ٢٦٥-٢٦٦.

بخش تاریخ