بَطْن‌، یكی‌ از مراتب‌ انساب‌ عرب‌. بطن‌ در لغت‌ به‌ معنای‌ داخل‌ و درون‌ هر چیز است‌ و در تقسیم‌بندیهای‌ قومی‌، جمعیتی‌ كمتر از قبیله‌ را در برمی‌گیرد (ابن‌ درید، ١ / ٣٠٩؛ تاج‌... ، ذیل‌ بطن‌). بطن‌ محتملاً واژه‌ای‌ سامی‌ معادل‌ «شكم‌» است‌ و در عبری‌ به‌ معنای‌ «رحم‌» نیز به‌كار رفته‌ است‌ (EI٢ )بطن‌ متضاد «ظَهر» است‌ (جوهری‌، ٤ / ٢٠٧٩؛ تاج‌، همانجا) و نام چندین مكان‌ جغرافیایی‌ هم‌ با بطن‌ آغاز می‌شود (همانجا؛ نیز نکـ: یاقوت‌، ١ / ٦٦٥ -٦٦٧).
از آنجا كه در مراتب انساب‌، طبقه‌بندی مدونی از زمان‌ جاهلیت‌ باقی‌ نمانده‌ است‌، دانشمندان نسب‌شناس، در شمار و تقدیم و تأخیر این‌ مراتب‌ و طبقات‌ اختلاف‌ نظر پیدا كرده‌اند (نک‌ : همدانی‌، ١ / ٢٢؛ علی، ١ / ٥٠٩-٥١١)؛ اما غالباً انساب عرب را در ٦ طبقه مشخص‌ می‌كنند: شعب‌ (مانند عدنان‌)، قبیله‌ (مانند ربیعه‌ و مضر)، عِماره‌ (مانند قریش‌ و كنانه‌)، بطن‌ (مانند عبدمناف‌ و بنی‌ مخزوم‌)، فَخِذ (مانند بنی‌ هاشم‌ و بنی‌ امیه‌)، و فصیله‌ (مانند بنی‌ عباس‌ و بنی‌ ابی‌طالب‌) (نک‌ : ماوردی، ٢٦٨؛ قلقشندی، ١ / ٣٠٨، ٣٠٩؛ آلوسی، ٣ / ١٨٨، ١٨٩؛ علی‌، ١ / ٥٠٩). این‌ طبقه‌بندی‌ براساس‌ ساختمان‌ بدن‌ انسان‌ پدید آمده‌، یعنی‌ شعب‌ و قبیله‌ به‌ سر و رگهای‌ درون‌ آن‌؛ عماره‌ به‌ گردن‌ و سینه‌؛ و بطن‌، فخذ و فصیله‌، به‌ ترتیب‌ به‌ شكم‌، پا، ساق‌ و قدمها تشبیه شده است‌ (آلوسی‌، ٣ / ١٩٠). برخی‌ از قبایل‌ دارای‌ بطن‌ نیز هستند. چنانکـه‌ برای‌ اوس‌ ٥ بطن‌ و برای‌ خزرج‌ ٩ بطن‌ قائل‌ شده‌اند (نک‌ : ابن‌ رسول‌، ٦؛ نیز نک‌ : ابن‌ حزم‌، ٤٦٤). گفته‌اند كه‌ بطن‌ از پایه‌های‌ تشكلهای‌ سیاسی‌ اولیه‌ نزد سامیها بوده‌ است‌ (علی‌، ١ / ٥١١).

مآخذ

آلوسی‌، محمدشكری‌، بلوغ‌ الارب‌، به‌ كوشش‌ محمد بهجت‌ اثری‌، بیروت‌، دارالكتب‌ العلمیه‌؛
ابن‌ حزم‌، علی‌، جمهرة انساب‌ العرب‌، به‌ كوشش‌ عبدالسلام‌ محمدهارون‌، قاهره‌، ١٣٨٢ق‌ / ١٩٦٢م‌؛
ابن‌ درید، محمد، جمهرة اللغة، بغداد، مكتبـة المثنی‌؛
ابن‌ رسول‌، عمر، طرفة الاصحاب‌ فی‌ معرفه الانساب‌، به‌ كوشش‌ سترستن‌، بیروت‌، ١٤١٢ق‌ / ١٩٩٢م‌؛
تاج‌ العروس‌؛
جوهری‌، اسماعیل‌، الصحاح‌، به‌ كوشش‌ احمد عبدالغفور عطار، بیروت‌، دارالعلم‌ للملایین‌؛
علی‌، جواد، المفصل‌ فی‌ تاریخ‌ العرب‌ قبل‌ الاسلام‌، بیروت‌، ١٩٦٨م‌؛
قلقشندی‌، احمد، صبح‌ الاعشی‌، قاهره‌، ١٣٨٣ق‌ / ١٩٦٣م‌؛
ماوردی‌، علی‌، الاحكام‌ السلطانیة، به‌ كوشش‌ احمد مبارك‌ بغدادی‌، كویت‌، ١٤٠٩ق‌ / ١٩٨٩م‌؛
همدانی‌، حسن‌، الاكلیل‌، به‌ كوشش‌ محمد بن علی‌ اكوع‌، قاهره‌، ١٣٨٣ق‌ / ١٩٦٢م‌؛
یاقوت‌، بلدان‌؛
نیز :

EI²
نوشین‌صاحب‌