پَریْ‌خانْ خانُم‌ (رجب‌ ٩٥٥- رجب‌ ٩٨٥ / اوت‌ ١٥٤٨- سپتامبر ١٥٧٧)، دختر شاه‌ طهماسب‌ اول‌ صفوی‌ و بانویی‌ سیاستمدار و قدرتمند كه‌ در تحولات‌ سیاسی‌ دورۀ خود نقشی‌ مهم‌ داشت‌. وی‌ در حوالی‌ اهرزاده‌ شد (قاضی‌ احمد، ١ / ٣٣٧). مادرش‌ سلطان‌ آغا خانم‌، از زنان‌ چركس‌ حرم‌ شاه‌ طهماسب‌، و دایی‌ وی‌ شمخال‌ سلطان‌ از سرداران‌ با نفوذ و رئیس‌ سپاهیان‌ چركس‌ بود (تتوی‌، ٧٠٠؛ پیربداق‌ منشی‌، ٢٠١).
پری‌ خان‌ خانم‌ كه‌ از تحصیلات‌ بسیار خوبی‌ برخوردار بود، به‌ زودی‌ در دستگاه‌ پدر صاحب‌ نفوذ شد (افوشته‌ای‌، ٧٠؛ اسكندربیك‌، ١ / ١١٩). گفته‌اند كه‌ شاه‌ طهماسب‌ چنان‌ به‌ او علاقه‌ داشت‌ كه‌ راضی‌ به‌ شوهر دادنش‌ نمی‌شد (تتوی‌، ٧٠١). اما بعدها او را به‌ همسری‌ بدیع‌الزمان‌ میرزا، پسر بهرام‌ میرزا صفوی‌ درآورد (قاضی‌ احمد، ١ / ٣٩٧). این‌ همسری‌ ظاهراً تحقق‌ عملی‌ نیافت‌ (اسكندربیك‌، ١ / ١٣٥).
در سالهای‌ پایانی‌ سلطنت‌ شاه‌ طهماسب‌ كه‌ روز به‌ روز بر قدرت‌ و نفوذ پری‌ خان‌ خانم‌ افزوده‌ می‌شد، مسئلۀ جانشینی‌ شاه‌، ذهن‌ درباریان‌ و صاحبان‌ قدرت‌ را به‌ خود مشغول‌ كرده‌ بود. شماری‌ از قزلباشان‌ و گرجیان‌ دربار، طرفدار حیدرمیرزا، فرزند جوان‌ شاه‌ بودند (تتوی‌، ٧٠٠). عده‌ای‌ دیگر نیز از جانشینی‌ اسماعیل‌ میرزا، فرزند دیگر او حمایت‌ می‌كردند كه‌ از سالها پیش‌ به‌ دستور شاه‌ طهماسب‌ در قلعۀ قهقهه‌ زندانی‌ بود (همانجا). در این‌ میان‌، پری‌ خان‌ خانم‌ چندی‌ تلاش‌ كرد تا زمینه‌ را برای‌ سلطنت‌ برادر خود، سلیمان‌ میرزا فراهم‌ كند؛ اما به‌ علت‌ بی‌كفایتی‌ و نادانی‌ وی‌ توفیقی‌ نیافت‌ و او نیز به‌ جرگۀ طرفداران‌ اسماعیل‌ میرزا پیوست‌ (همو، ٧٠١، ٧٠٢).
پس‌ از مرگ‌ شاه‌ طهماسب‌ (١٥ صفر ٩٨٤)، حیدر میرزا كه‌ بر بالین‌ پدر حاضر بود، رشتۀ كارها را در دست‌ گرفت‌ (همو، ٧٥٦). نخست‌ به‌ دفع‌ پری‌ خان‌ خانم‌ پرداخت‌، اما شاه‌زاده‌ خانم‌ هوشمند و حیله‌گر، با اظهار وفاداری‌ و پشیمانی‌ از رقابتهای‌ گذشته‌ و سوگند به‌ قرآن‌، برادر را فریفت‌ و جان‌ به‌ در برد (همو، ٧٥٥؛ واله‌، ٣٥٢؛ منجم‌، ٢٨)؛ اما در همان‌ شب‌ به‌ كمك‌ دایی‌ خود، شمخال‌ سلطان‌ مخالفان‌ حیدرمیرزا را برانگیخت‌ تا به‌ قصر سلطنتی‌ ریخته‌، وی‌ را به‌ قتل‌ رسانند (تتوی‌، ٧٥٥-٧٥٩؛ حسینی‌ جنابذی‌، ٥٧٤، ٥٧٥؛ افوشته‌ای‌، ٢١، ٢٢). آن‌گاه‌ با صلاحدید پری‌ خان‌ خانم‌، یكی‌ از امرای‌ تركمان‌ برای‌ آوردن‌ اسماعیل‌ میرزا روانۀ قلعۀ قهقهه‌ شد و در این‌ فترت‌، پری‌خان‌ خانم‌ با كمال‌ قدرت‌ ادارۀ امور كشور را در دست‌ گرفت‌ (اسكندربیك‌، ١ / ١٩٧؛ واله‌، ٥٠٣؛ افوشته‌ای‌، ٧١).
اسماعیل‌ میرزا در ٢٧جمادی‌الاول‌ ٩٨٤ در تالار چهل‌ ستون‌ قزوین‌ رسماً با عنوان‌ شاه‌ اسماعیل‌ دوم‌ بر تخت‌ نشست‌. پری‌خان‌ خانم‌ كه‌ در روی‌ كار آوردن‌ او نقشی‌ اساسی‌ داشت‌، تصور می‌كرد كه‌ می‌تواند مثل‌ سابق‌ با قدرت‌ در امور سلطنت‌ مداخله‌ كند (واله‌، ٥١٩)، اما شاه‌ اسماعیل‌ دوم‌ از همان‌ ابتدای‌ كار دست‌ وی‌ را از امور، و ارتباطش‌ را با درباریان‌ و امرا قطع‌ كرد (همو، ٥١٢) و حتى‌ جمعی‌ را نیز به‌ مراقبت‌ و مواظبت‌ از وی‌ گماشت‌ (تتوی‌، ٧٧٦) و اطرافیان‌ و ملازمانش‌ را نیز مرخص‌ كرد (قاضی‌ احمد، ١ / ٦٢٢). پادشاهی‌ شاه‌ اسماعیل‌ دوم‌ دیری‌ نپایید و در ١٣ رمضان‌ ٩٨٥ به‌ طرزی‌ مرموز درگذشت‌. بیشتر تاریخ‌ نگاران‌ معاصر وی‌ معتقدند كه‌ مرگ‌ شاه‌ اسماعیل‌ دوم‌ نیز در نتیجۀ توطئۀ پری‌ خان‌ خانم‌ رخ‌ داد (نک‌ : حسینی‌ جنابذی‌، ٥٨٥؛ روملو، ٦٤٧؛ حسینی‌ استرابادی‌، ١٠١؛ اسكندربیك‌، ١ / ٢١٩).
پس‌ از مرگ‌ شاه‌، پری‌ خان‌ خانم‌ بار دیگر مصدر امور شد و در آن‌ اوضاع‌ بحرانی‌، برای‌ جلوگیری‌ از اضمحلال‌ سلطنت‌ صفوی‌ و بروز چند دستگی‌ میان‌ سران‌ قزلباش‌ و حفظ آرامش‌ پایتخت‌ به‌ چاره‌ جویی‌ پرداخت‌ (نک‌ : فلسفی‌، ١ / ٣٥). كفایت‌ و كاردانی‌ او به‌ حدی‌ بود كه‌ در شورای‌ سران‌ قزلباش‌ برای‌ تعیین‌ پادشاه‌، عده‌ای‌ خود او را نامزد پادشاهی‌ كردند (افوشته‌ای‌، ٧٢)؛ گروهی‌ نیز طرفدار شاه‌ شجاع‌، فرزند شیرخوار اسماعیل‌ دوم‌ و نیابت‌ سلطنت‌ پری‌ خان‌ خانم‌ بودند (اسكندربیك‌، ١ / ٢١٩، ٢٢٠؛ قاضی‌ احمد، ٢ / ٦٥٦). اما سرانجام‌ رأی‌ بزرگان‌ كشور بر پادشاهی‌ سلطان‌ محمدخدابنده‌، ولیعهد رسمی‌ شاه‌ طهماسب‌ قرار گرفت‌ (اسكندر بیك‌، ١ / ٢٢٠؛ روملو، ٩٨٥). سلطان‌ محمدخدابنده‌ تقریباً نابینا و ناتوان‌ بود و در شیراز روزگار می‌گذراند (حسینی‌ استرابادی‌، ١٠٢؛ اسكندربیك‌، ١ / ٢٢٤).
پری‌ خان‌ خانم‌ مخالفانی‌ هم‌ داشت‌. مهم‌ترین‌ مخالف‌ او میرزا سلطان‌ جابری‌ اصفهانی‌، وزیرشاه‌ اسماعیل‌ دوم‌ بود كه‌ به‌ محض‌ انتخاب‌ سلطان‌ محمد خدابنده‌، با تمهیدی‌ خود را از قزوین‌ به‌ شیراز رساند و خود را به‌ شاه‌ جدید و همسر با نفوذش‌، خیرالنساء خانم‌ نزدیك‌ كرد و منصب‌ وزارت‌ را به‌ دست‌ آورد. میرزا سلطان‌ در عین‌ حال‌، به‌ فعالیت‌ برضد پری‌ خان‌ خانم‌ پرداخت‌ و چنین‌ القا كرد كه‌ با وجود پری‌ خان‌ خانم‌، از پادشاهی‌ جز نامی‌ برای‌ شاه‌ جدید نخواهد ماند (همو، ١ / ٢٤٤؛ قاضی‌ احمد، ٢ / ٦٦٠). این‌ سعایتها در شاه‌ كارگر افتاد و چون‌ وارد قزوین‌ شد (اول‌ رجب‌ ٩٨٥)، فرمان‌ داد تا پری‌ خان‌ خانم‌ را به‌ للۀ دوران‌ كودكی‌اش‌، میرزا خلیل‌ خان‌ افشار سپردند. كسان‌ خلیل‌ خان‌ نیز چند ساعت‌ بعد، به‌ دستور شاه‌ پری‌ خان‌ خانم‌ را در خانۀ خلیل‌ خان‌ خفه‌ كردند (اسكندر بیك‌، ١ / ٢٢٦؛ روملو، ٦٦٥؛ قاضی‌ احمد، ٢ / ٦٦٢). اموال‌ پری‌ خان‌ خانم‌ نیز كه‌ در حدود ١٠ هزار تومان‌ می‌شد، در برابر این‌ خدمت‌ به‌ خان‌ افشار بخشیده‌ شد (اسكندر بیك‌، همانجا). پیكر پری‌ خان‌ خانم‌ را در آستانۀ امام‌زاده‌ حسین‌ قزوین‌ به‌ خاك‌ سپردند (قاضی‌ احمد، ٢ / ١٠١٧). وی‌ به‌ هنگام‌ مرگ‌ ٣٠سال‌ داشت‌.
پری‌خان‌ خانم‌ بانویی‌ باهوش‌، قدرت‌ طلب‌، دسیسه‌گر، دانش‌ دوست‌ و ادب‌ پرور بود (افوشته‌ای‌، ٧٠). عبدی‌ بیك‌ نویدی‌ شیرازی‌ تاریخ‌ تكملة الاخبار را به‌ نام‌ او نوشته‌ است‌ (ص‌ ٩٩). محتشم‌ كاشانی‌، شاعر معروف‌ دورۀ صفوی‌ مورد علاقه‌ و توجه‌ پری‌ خان‌ خانم‌ بود و او نیز قصایدی‌ در مدح‌ پری‌ خان‌ خانم‌ سروده‌ است‌ (ص‌١٧٠-١٨٠). پری‌ خان‌ خانم‌ خود نیز شعر می‌سرود و «حقیقی‌» تخلص‌ می‌كرد و در برخی‌ از تذكره‌ها اشعاری‌ از او باقی‌ مانده‌ است‌ (نک‌ : دیهیم‌، ١ / ٥١). پری‌ خان‌ خانم‌ مدرسه‌ای‌ در اصفهان‌ ساخت‌ كه‌ به‌ نام‌ وی‌ شهرت‌ یافت‌، اما پس‌ از چندی‌ ویران‌ شد و مصالح‌ آن‌ در ساخت‌ مسجد رحیم‌ خان‌ و مسجد نو به‌ كار رفت‌ (رفیعی‌، ٢٩).

مآخذ

اسكندربیك‌ منشی‌، عالم‌ آرای‌ عباسی‌، تهران‌، ١٣٥٠ش‌؛
افوشته‌ای‌، محمود، نقاوة الآثار، به‌ كوشش‌ احسان‌ اشراقی‌، تهران‌، ١٣٥٠ش‌؛
پیربداق‌ منشی‌، جواهرالاخبار، به‌ كوشش‌ محسن‌ بهرام‌ نژاد، تهران‌، ١٣٧٨ش‌؛
تتوی‌، احمد و آصف‌ خان‌ قزوینی‌، تاریخ‌ الفی‌، به‌ كوشش‌ علی‌ آل‌داود، تهران‌، ١٣٧٨ ش‌؛
حسینی‌ استرابادی‌، حسن‌، از شیخ‌ صفی‌ تا شاه‌ صفی‌ (تاریخ‌ سلطانی‌)، به‌ كوشش‌ احسان‌ اشراقی‌، تهران‌، ١٣٦٤ش‌؛
حسینی‌ جنابذی‌، میرزابیك‌، روضة الصفویة، به‌ كوشش‌ غلامرضا طباطبایی‌ مجد، تهران‌، ١٣٧٨ش‌؛
دیهیم‌، محمد، تذكرۀ شعرای‌ آذربایجان‌، تبریز، ١٣٦٧ش‌؛
رفیعی‌ مهرآبادی‌، ابوالقاسم‌، آثار ملی‌ اصفهان‌، تهران‌، ١٣٥٢ش‌؛
روملو، حسن‌، احسن‌ التواریخ‌، به‌ كوشش‌ عبدالحسین‌ نوایی‌، تهران‌، ١٣٥٧ ش‌؛
فلسفی‌، نصرالله‌، زندگانی‌ شاه‌ عباس‌ اول‌، تهران‌، ١٣٤٤ ش‌؛
قاضی‌ احمد قمی‌، خلاصة التواریخ‌، به‌ كوشش‌ احسان‌ اشراقی‌، تهران‌، ١٣٥٩ش‌-١٣٦٣ش‌؛
محتشم‌ كاشانی‌، دیوان‌، به‌ كوشش‌ مهرعلی‌ گركانی‌، تهران‌، ١٣٤٤ش‌؛
منجم‌ یزدی‌، محمد، تاریخ‌ عباسی‌، به‌ كوشش‌ سیف‌ الله‌ وحیدنیا، تهران‌، ١٣٦٦ ش‌؛
نویدی‌ شیرازی‌، زین‌العابدین‌، تكملة الاخبار، به‌ كوشش‌ عبدالحسین‌ نوایی‌، تهران‌، ١٣٦٩ ش‌؛
واله‌، محمدیوسف‌، خلدبرین‌، به‌ كوشش‌ هاشم‌ محدث‌، تهران‌، ١٣٧٢ ش‌.

محسن‌ احمدی‌