توری، یا تاری، چارلـز کاتْلر (١٨٦٣-١٩٥٦م/ ١٢٤٢-١٣٣٥ش)، دانشمند سامی‌شناس آمریکایی و صاحب تحقیقات فراوان دربارۀ کتاب مقدس، زبان و ادب عربی و تاریخ عرب. او در هاردویک، ایالت وِرمانتِ ایالات متحده زاده شد، در کالج بودِن تحصیل کرد و هم در آنجا به تدریس لاتین پرداخت. وی سپس به مدت ٣ سال در مدرسۀ علمیۀ اَندُوِر و ۳ سال پس از آن در دانشگاه استراسبورگ به تحصیل و تدریس اسرائیلیات و زبان و معارف سامی ادامه داد و از همانجا به دریافت درجۀ دکتری نایل آمد (جودائیکا، XV/ ١٢٦٧؛ آمریکانا، XXVI/ ٧١٠).
توری به مدت یک سال (١٩٠٠-١٩٠١م) مدیر مدرسۀ آمریکایی پژوهشهای خاورشناسی در فلسطین، و یکی از بنیان‌گذاران «مدرسۀ آمریکایی باستان‌شناسی» در قدس بود («گردهمایی... »، ٤٣؛ جودائیکا، همانجا؛ ابراهیم، ٩). وی یک چند سردبیری «مجلۀ انجمن خاورشناسی آمریکا»، و مدتی نیز ریاست این مجمع علمی را برعهده داشت. از ١٩٠٠م به بعد در مقام استادی زبانهای سامی در دانشگاه بسیار معتبر یِیل (در ایالت کِنتیکتِ آمریکا) خدمت کرد ( آمریکانا، همانجا؛ «صورت‌جلسه... »، ٣٢٠).

آثـار

چارلز توری استادی توانا، پژوهشگری پرکار و در روزگار خود یکی از چهره‌های مهم علمی بود که حاصل تحقیقات و تتبعات خود را در حوزۀ دین، تاریخ و فرهنگ سامی به صورت رساله، کتاب و مقالات متعددی منتشر کرد. نوشته‌هایی نیز از او در نقد و بررسی کارهای دیگران در نشریه‌های معتبر آمریکایی و غیرآمریکایی برجای مانده است. ترجمه‌های متعدد او در قلمرو دین‌شناسی و پژوهشهایش در سکه‌شناسی ــ ازجمله سکه‌های خانات خوقند و بخارا (نک‌ : جودائیکا،همانجا) ــ قابل توجه است.
برخی از رسالات و کتابهای تألیفی این سامی‌شناس آمریکایی اینهاست: «یادداشتهایی دربارۀ سابقۀ آرامی دانیال» (١٩٠٩م)؛ «پژوهشهایی دربارۀ عزرا» (١٩١٠،١٩٧٠م)؛ «اصطلاحات تجارتی ـ اعتقادی در قرآن»؛ «تصنیف و ارزش تاریخی [سِفر] عزرا ـ نحمیا» (١٨٩٦م) ( آمریکانا، جودائیکا، همانجاها)؛ نیز دو اثر در زمینۀ نفوذهای یهودیت در اسلام (١٩٣٢ و ١٩٣٣م) («دائرةالمعارف...»، XXXIV/ ٦٨؛ GAL, S, I/ ٦٢)؛ «تاریخ وقایع‌نگار اسرائیل» (١٩٥٤م) (جودائیکا، همانجا)؛ ویرایش انتقادی و نشر کتاب فتوح مصر اثر عبدالرحمان بن عبدالحکم قرشی مصری (د ٢٥٧ق)، همراه با حواشی، فهرستهای مختلف، تفسیر و توضیح بیشتر واژه‌ها به انگلیسی و مقدمه‌ای جامع و ممتع (GAL, S, I/ ٢٢٧؛ عقیقی، ٣/ ١٠٠٣-١٠٠٤؛ نیز نک‌ : توری، «مقدمه»، ١ ff.). این اثر که شامل گزارش فتح مصر، افریقای شمالی و کشور مغرب است، یکی از کهن‌ترین منابع تاریخی دربارۀ این موضوع به‌شمار می‌آید (برای توضیح بیشتر، نک‌ : همو، «پیش نمونه...»، ٢٠٩-٢١٦)؛ «حکایت دوستی نیازمند»، که توری این حکایت را از نسخۀ خطی مطالع البدور، تألیف علاءالدین علی بن غُزولی دمشقی برگرفته، ویرایش کرده، و همراه با ترجمۀ انگلیسی آن به چاپ رسانده است (نک‌ : همو، «داستان...»، ٤٣-٧٠)؛ «منتخباتی از صحیح بخاری» (١٩٠٦م) ( آمریکانا، همانجا).
برخی دیگر از آثار توری اینهاست: «روایت سریانی ـ عربی معجزات عیسى(ع)»؛ «ابن المعتز» (نک‌ : EI١, III/ ٤٠٦)؛ «چشم‌انداز پژوهشهای خاورشناسی در آمریکا»؛ چاپ کتاب کوچک غلط الضعفاء ابن برّی (د ٥٨٢ق) که گاه اغالیط الفقهاء خوانده شده است، در «یادنامۀ نولدکه» (١٩٠٦م) (نک‌ : عقیقی، ٣/ ١٠٠٤؛ نیز نک‌ : ﻫ د، ٣/ ١٠٦)؛ نقدی بر «واژه‌های بیگانه در قرآن» نوشتۀ آرثر جفری در ١٩٣٨م (نک‌ : توری، «جفری...»، ٣٥٩-٣٦٣)؛ رساله‌ای دربارۀ کتاب فحولة الشعراء عبدالملک اصمعی (د ٢١٦ق) (همو، «فحولة...»، ٤٨٧-٥١٦؛ نیز نک‌ : عواد، ١/ ١٦٩)؛ «علی‌بابا و چهل دزد»، شامل بررسی و نقد ویرایشی است که مکدانلد از متن عربی اصلی داستان «علی‌بابا» انجام داده است. مکدانلد این نسخۀ خطی را در کتابخانۀ بادلیان یافته، و پس از ویرایش، در ١٩١٠م معرفی کرده بود (نک‌ : توری، «علی‌بابا...»، ٢٢١-٢٢٩)؛ شرحی دربارۀ «نابجا قرار گرفتن ورقی در اخبار قضاة مصرِ کندی» (همو، «نابجا...»، ٥٥٠-٥٥٥)؛ «سه عبارت دشوار در قرآن»؛ «مفردات القرآن» (١٩٣٩م) (نک‌ : عقیقی، ٣/ ١٠٠٤)؛ نقدی بر مقالۀ «الفبا: ظهور و تحول آن در کتیبه‌های سینا» نوشتۀ مارتین اسپرنگلینگ (توری، «الفبا»، ٥٦)؛ نقدی بر «دو کارگزار ایرانی به نام بگوئاس»، نوشتۀ مُرگنستیرنه (همو، «دو کارگزار...»، ٣٠٠-٣٠١)؛ «تاریخ ادب عربی» (نک‌ : عقیقی، ٣/ ١٠٠٤).

مآخذ

ابراهیم، معاویه، «فلسطین: من اقدم العصور ...»، الموسوعة الفلسطینیة، دراسات خاص، ج ٢؛
عقیقی، نجیب، المستشرقون، قاهره، ١٩٦٥م؛
عوّاد، کورکیس، الذخائر الشرقیة، به کوشش جلیل عطیه، بیروت، ١٩٩٩م، نیز:

Americana ; EI١; Enciclopedia Italiana, Rome; GAL, S; «General Meeting of the Archaeological Institute of America», American Journal of Archaeology, New York, ١٩٠٢, vol. VI; Judaica ; «Proceedings of the American Oriental Society», Journal of the American Oriental Society, New Haven, vol. XXXVIII; Torrey, Ch. C., «Ali Baba and the Forty Thieves», JRAS, ١٩١١; id, «The Alphabet», The American Journal of Semitic Languages and Literatures, Chicago, ١٩٣٢-١٩٣٣, vol. XLIX; id, «Al-AŞmaʿīʾs Fuḥūlat aš-Šuʿarāʾ, ZDMG, ١٩٦٨, vol. LXV; id, «The Egyptian Prototype of King John and the Abbot», Journal of the American Oriental Society, New Haven, ١٨٩٩, vol. XX(١); id, introd. Futūḥ MiŞr of Ibn ʿAbd al-Ḥakam, New Haven, ١٩٢٢; id, «Jeffery’s Foreign Vocabulary of the Qurʾān», The Moslem World, New York, ١٩٦٨, vol. XXIX; id, «A Misplaced Leaf in al-Kindī’s History of the Qāḍīs of Egypt», Islamica, ١٩٢٦, vol. II; id, «The Story of el-ʿAbbâs ibn el-Aḥnaf and his Fortunate Verses», Journal of the American Oriental Society, New Haven, ١٨٩٦, vol. XVI; id, «The Two Persian Officers Named Bagoas», The American Journal of Semitic Languages and Literatures, Chicago, ١٩٣٩, vol. LVI.
مجدالدین کیوانی