اِبْنِ‌شَدْقَم، ابوالمکارم بدرالدین، حسن بن علی بن حسن بن علی بن شدقم حسینی، مورخ، فقیه، محدث، شاعر و ادیب مدنی در سدۀ ١٠ ق / ١٦ م. آقابزرگ به نقل از تحفةالازهار، تألیف نواده‌اش ضـامن ابن علی، تـاریخ تولد و وفات او را ٩٣٢-٩٩٥ ق / ١٥٢٦-١٥٨٧ م ذکر می‌کند (طبقات، ٥٢)، اما سال ولادت و درگذشت او را ٩٤٢- ٩٩٩ ق نیز یاد کرده‌اند (امین، ٥ / ١٧٥، زرکلی، ٢ / ٢٠٤). بغدادی تاریخ وفاتش را ١٠٤٦ آورده است (هدیه، ١ / ٢٩٠) که بعید می‌نماید. مجلسی او را با قید کلمۀ «ظاهراً» از امامیه می‌داند (١ / ٢٥)، ولی تألیفات وی و اجازه‌نامه‌هایی که از سوی علمای زمان خود به او داده شده، حاکی است که ابن‌شدقم شیعی بوده است (امین، ٥ / ١٧٦-١٧٧؛ آقابزرگ، طبقات، ٥٣؛ افندی، ١ / ٢٣٦). ابن‌شدقم عنوانی بوده که به پدرش نیز اطلاق می‌شده است (همو، ١ / ٢٤٩). وی در مدینۀ منوره به دنیا آمد و در آنجا پروش یافت؛ از پدرش علم آموخت و بر اقران خود برتری گرفت (امین، ٥ / ١٧٥) و از بزرگان علمای امامیه شد (افندی، همانجا)، خاندان او نیز همه از دانشمندان بودند و خود را از نوادگان امام سجاد (ع) می‌دانستند (قمی، ١ / ١٠٤؛ افندی، ١ / ٢٤٨- ٢٤٩).
ابن‌شدقم علاوه بر پدر خود از استادانی مانند جمال‌الدین محمد بن علی تولّائی بصری، حسن‌ بن علی حسینی (در معقول)، محمد بن احمد سدیدی حسینی حجازی (در قرائات سبع و نحو و صرف)، شیخ حسین همدانی در قزوین، شیخ محمد بکری صدیقی در مکه، مولا عنایت الله، شیخ نعمت الله در یزد و شیراز کسب فیض و تحصیل کرده است (امین، ٥ / ١٧٧). در ٩٦٦ ق از نعمت الله بن احمد بن خاتون عاملی و از محمد بن علی بن ابوالحسن عاملی، صاحب المدارک و در ٩٨٣ ق از شیخ حسین بن عبدالصمد عاملی، پدر شیخ بهائی، اجازۀ روایت گرفت (حرّ عاملی، ٢ / ٧٠؛ امین، ٥ / ١٧٦، ١٧٧؛ آقابزرگ، همانجا؛ بحرالعلوم، ٣ / ١١٢). ابن شدقم بعد از مرگ پدر (٩٦٠ ق / ١٥٥٣ م) به جای وی منصب نقابت را عهده‌دار شد، ولی زهد و پرهیزگاری او سبب گردید که اندکی بعد، از این سمت استعفا کند. در روزگار جوانی (شعبان ٩٦٢) از مدینۀ منوّره عازم هند شد و در دکن به دربار سلطان حسین نظامشاه راه یافت و پس از مدتی آن شهر را به قصد شیراز ترک گفت. در ذیعقدۀ ٩٦٤ به منظور زیارت مرقد حضرت رضا (ع) از شیراز به خراسان رفت و در آنجا به ملاقات شاه تهماسب اوّل نایل آمد و مورد توجه او قرار گرفت. چون آوازۀ فضل و دانش او به گوش سلطان حسین رسید، وی را به هند دعوت کرد. ابن شدقم این بار به دعوت او مجدداً رهسپار هند گردید و در آنجا مورد استقبال واقع شد (آقابزرگ، طبقات، ٥٢؛ امین، ٥ / ١٧٦). نظامشاه خواهر خود، فتحشاه را به او تزویج کرد و از این راه ثروت هنگفت به ابن شدقم رسید. چون نظامشاه درگذشت، به مدینه، پیش خانوادۀ خود بازگشت، ولی چون ریاست و منزلتی که در هند داشت، در موطنش فراهم نبود، به زودی بار دیگر عازم هند گردید (ابن‌معصوم، ٢٤٩) و به دربار شاه مرتضی، پسر و جانشین سلطان حسین نظامشاه پیوست و مورد احترام و تکریم وی قرار گرفت (امین، ٥ / ١٧٦). ابن‌شدقم در ٥٧ سالگی در دکن وفات یافت و در آنجا به خاک سپرده شد. بعد از چندی پسر کوچک‌ترش، حسین، بنا به وصیّتی که کرده بود، جنازه‌اش را به مدینه منتقل کرد و در گورستان بقیع مدفون ساخت (آقابزرگ، طبقات، ٥٤؛ کحاله، ٣ / ٢٥١).

آثـار

١. زهرالرّیاض و زلال الحیاض. این اثر در تاریخ خلفا و امامان است و در حدود ٩٦٣ ق نوشته شده است (کنتوری، ٣٠٥). نواده‌اش ضامن بن علی بن حسن، در تألیف کتاب تحفةالازهار خود از مطالب این اثر استفادۀ بسیار کرده است (بحرالعلوم، ١١٢). به نوشتۀ وی این کتاب ٤ جلد است، ولی آقا‌بزرگ ( الذریعة، ١٢ / ٧٠) می‌نویسد که در دو مجلّد تدوین یافته بوده است. از جلد سوم این کتاب نسخه‌هایی در موزۀ بریتانیا به شمارۀ ٣٦٥ (GAL, S, II / ٥٤٨)؛ کتابخانۀ ناظر حسین در لکنهو (GAL, S, II / ٥٩٩) و کتابخانه‌های دیگر موجود است. ٢. الاسئلة الشدقمیّة یا مسائل الشدقمیّة. این اثر مشتمل بر سؤالات ابن‌شدقم از استاد خود حسین بن عبدالصمد و پاسخ وی بر آنهاست. نسخه‌ای از این کتاب که در ٩٩٢ ق در شهر احمدنگر به مقابله و تصحیح ابن‌شدقم رسیده، به خط عبداللطیف جامعی، در کتابخانۀ رضویّه موجود است (آقا‌بزرگ، الذریعة، ٢ / ٨٧). ٣. الجواهر النظامیّة من حدیث خیر البریّة یا الجواهر النظامشاهیة که برای نظامشاه، سلطان حیدر‌آباد نوشته شده و مشتمل بر اخبار فراوان در احوال امامان است. از نوشتۀ نواده‌اش در کتاب تحفة الازهار چنین پیداست که وی در ٩٩٢ ق از تألیف این کتاب فراغت حاصل کرده است (آقابزرگ، الذریعة، ٥ / ٢٨٥؛ همو، طبقات، ٥٤). ٤. جواهر المطالب فی فضائل مولانا علی بن ابی طالب، کتاب جامعی است مشتمل بر فضایل و جنگها و خطبه‌ها و سخنان حضرت علی (ع) (مجلسی، ١ / ٢٥). ٥. دیوان ابن‌شدقم (آقا‌بزرگ، الذریعة، ٩(١) / ٢٣٩).
ابن‌شدقم خط زیبایی داشته است. نسخه‌ای از نهج البلاغه که آن را در ٩٩٤ ق به خط نسخ کتابت کرده، اکنون در کتابخانۀ مرکزی دانشگاه تهران موجود است (مرکزی، ٢ / ٣٢٢).

مآخذ

آقا‌بزرگ، الذریعة؛
همو، طبقات اعلام الشیعة، قرن ١٠، به‌کوشش منزوی، تهران، ١٩٧٢م؛
ابن‌معصوم مدنی، سید علی صدرالدین، سلافة العصر، تهران؛
افندی اصفهانی، عبدالله، ریاض العلماء، به‌کوشش محمود مرعشی و احمد حسینی، قم، ١٤٠١ ق؛
امین، محسـن، اعیان الشیـعة، بـه‌کوشش حسن امیـن، بیـروت، ١٩٨٣ م؛
بحرالعلوم، محمدمهدی، رجال، به‌کوشش محمد صادق بحرالعلوم و حسین بحرالعلوم، نجف، ١٢١٢ ق؛
بغدادی، هدیه؛
حرّ عاملی، محمد بن حسن، امل الآمل، بغداد، ١٣٨٥ ق؛
زرکلی، اعلام؛
قمی، عباس، فوائد الرضویّة، تهران، ١٣٢٧ ش؛
کحاله، عمر رضا، معجم المؤلفین، بیروت، ١٩٥٧ م؛
کنتوری، اعجاز حسین، کشف الحجب و الاستار، کلکته، ١٣٣٠ ق؛
مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، بیروت، ٤٠٣ ق / ١٩٨٣ م؛
مرکزی، خطی؛
نیز:

GAL, S.

ابوالحسن دیانت