اَنْدی، نام قومی كوچك در منطقۀ كوهستانی غرب داغستان. اندیها خود را به زبان محلی، كوآنال می‌نامند (بنیگسن، ١٩؛ آكینر، ٢٤٦؛ BSE٢, II/ ٤٢٦). قوم اندی بیشتر در منطقۀ بتلیخ و اطراف رود قوی سوی اندی سكنى دارند (بنیگسن، آكینر، همانجاها؛ «تاریخ ... »،؛ II/ ١٢١؛ BSE٣، نقشۀ بعد از VII/ ١٤٥). این منطقه شامل دو قسمت است: منطقۀ اندی و منطقۀ تسز. به همین سبب اقوام ساكن در این دو منطقۀ كوهستانی غرب داغستان را قوم اندو ـ تسز یا اندو ـ دیدوی می‌نامند. گروه قومی اندی اینهاست: بتلیخها، گودوبریها، چامالالها، باگولالها (یا كواناداها)، تیندالها، كاراتاها (قاراتاها) و آخ واخها (EI٢, I/ ٥٠٤؛ بنیگسن، ١٩-٢١؛ BSE٢, II/ ٤٢٨).
بیشتر اندیها در ٩ روستای این منطقه به نامهای اندی، گونخا، گاگاتل، ریكوانی، آشالی، چان خو، زیلو، مونیب و كوان خیداتل سكنى دارند (آكینر، همانجا).
گروه قومی اندی و نیز اندو ـ تسز با آوار (ه‌ م)ها خویشاوندی قومی دارند و گروهی از آوارها در منطقۀ كوهستانی اندی سكنى گزیده‌اند («مردم ... »، I/ ٢٢, ٤٤٠, ٤٦٣). اندیها در جریان تشكل قومی با آوارها درآمیختند (BSE٢, II/ ٤٢٦, ٤٢٧). طبق آماری كه در ١٩٦٠ م/ ١٣٣٩ش در مسكو انتشار یافت، شمار اندیها ٨ هزار نفر ذكر شده است («مردم»، I/ ٤٦٣).
مردم اندی مسلمان و شافعی مذهبند (بنیگسن، ١٩). در ١٩١٧م به ابتكار انجمن اتحاد روحانیون داغستان، كنگرۀ كوه‌نشینان قفقاز در نواحی كوهستانی اندی تشكیل شد. گوتْسینسكی و اوزون حاجی كه از مبتكران این كنگره بودند، كوشیدند تا برنامۀ امامت را احیا كنند. در نتیجه گوتسینسكی به عنوان امام برگزیده شد («تاریخ»، III/ ٢٣-٢٤).
زبان اندی ـ دیدویی یكی از زبانهای رایج در جمهوری داغستان است و از دیدگاه دستوری به زبان آواری نزدیك است. شمار مردمی كه به زبانهای اندی ـ دیدویی سخن می‌گویند، حدود ٥٠ هزار نفر است (BSE٢, II/ ٤٢٧). اندیها در امور معیشتی به زبان قومی خود، و در امور ادبی و فرهنگی به زبان آواری سخن می‌گویند («مردم»، BSE٣, II/ ١٦, I/ ٢٢).
اندیها به دامپروری، و بیشتر به پرورش گوسفند و كشاورزی اشتغال دارند (روزن، ٢٩٠-٢٩١). گوسفند اندی در داغستان به سبب داشتن گوشت و پشم مرغوب، مشهور است (BSE٢؛ همانجا). سرزمین اندی دارای تاكستانهای وسیعی است («مردم»، I/ ٤٤٣). در سدۀ ١٩ م مردم اندی با گرجستان روابط بازرگانی وسیعی داشتند (روزن، ٢٩١).

مآخذ

Akiner, Sh., Islamic Peoples of the Soviet Union, London, ١٩٨٦;
Bennigsen, A. and H. Carrère d’Encausse, «Une République sovié tique musulmane: le Daghestan», Revue des études islamiques, Paris, ١٩٥٥;
BSE٢;
BSE٣;
EI٢;
Istoriya Dagestana, Moscow, ١٩٦٨;
Narody Kavkaza, Moscow, ١٩٦٠;
Rozen, R. F., «Opisanie Chechni i Dagestana, ١٨٣٠g.», Istoriya, geografiya i etnografiya Dagestana, XVIII-XIXvv., Moscow, ١٩٥٨.
عنایت‌الله رضا