اِكِنْجی، از امیران سلطان بركیارق سلجوقی (مق‌ ٤٩٠ ق / ١٠٩٧ م) كه حكومت خوارزم و لقب خوارزمشاه یافت.
نام او را به صورتهای آلنجی (عبدالواسع، ١٧٤) و النجی (جوینی، ٢ / ٣) نیز آورده‌اند (نك‌ : قزوینی، ١ / ٩٠: صورتهای دیگر). اكنجی فرزند قچقار از امرای سلجوقی، و از قبیلۀ قون بود كه از حدود ختای در شمال چین برای دست‌یابی به چراگاههای جدید به غرب مهاجرت كرده بودند (مروزی، ١٨). ابن اثیر در شرح وقایع سال ٤٩٠ ق در داستان قیام امیر قودون آورده است كه بركیارق بن ملكشاه سلجوقی (حك‌ ٤٨٥- ٤٩٨ ق / ١٠٩٢-١١٠٥ م) به اكنجی حكومت خوارزم و لقب خوارزمشاه داد و او در این زمان برای سركوب امیر قودون به مرو آمد (١٠ / ٢٦٦). آغاز حكومت اكنجی بر خوارزم روشن نیست، اما شاید بتوان آن را با شورش ارسلان ارغون (فرزند الب ارسلان و برادر ملكشاه)، حاكم خراسان مرتبط دانست كه ناگاه به قتل رسید و بركیارق امرایی را بر خراسان تعیین كرد (نك‌ : همو، ١٠ / ٢٦٢-٢٦٥). جوینی آورده است كه اكنجی از غلامان سلطان سنجر بود و هنگامی كه سنجر به حكومت خراسان منصوب شد، بیش از ١٢ سال نداشت (همانجا؛ نیز نك‌ : راوندی، ١٨٥).
با آنكه جوینی آورده است كه «خوارزم در آن روزگار در عداد وظیفۀ طشت خانه بود» (٢ / ٢)، روشن نیست كه چرا انوشتكین غرچۀ طشت‌دار به حكومت خوارزم و خوارزمشاهی منصوب نشد. احتمالاً به علت دور بودن انوشتكین از خراسان و اطلاع اكنجی از احوال منطقه، خاصه مهاجرت اقوام ترك به حدود خوارزم و قبچاق (نك‌ : مینورسكی، ١٠١-١٠٢) و نیز بدان سبب كه اكنجی نیرویی بزرگ در اختیار داشت (نیز نك‌ : ابن‌اثیر، ١٠ / ٢٦٦)، بدین شغل منصوب شده است. البته معلوم نیست كه افراد این نیروی بزرگ همه از قبیلۀ قون بوده‌اند، یا فقط برای یاری رساندن به بركیارق جمع‌آوری شده بودند. به هر روی، اكنجی در ٤٩٠ ق برای پیوستن به بركیارق، با ١٠ هزار سوار خود از خوارزم خارج شد، اما خود با ٣٠٠ نفر در مقدمۀ سپاه به مرو رفت و به شادخواری پرداخت. قودون و یارقطاش امیران ترك شورشی كه از یاران كهن ارسلان ارغون بودند، با ٥٠٠ سوار بر او تاختند و او را كشتند و سپس خوارزم را تصرف كردند (همانجا)؛ اما امیرداد حبشی والی خراسان، با ١٥ هزار سوار به خوارزم تاخت و پس از شكست شورشیان، حكومت خوارزم را به قطب‌الدین محمد بن انوشتكین داد (همو، ١٠ / ٢٦٧- ٢٦٨؛ جوینی، ٢ / ٣). بنابراین، اینكه گفته‌اند طغرل تكین پسر اكنجی پس از او خوارزمشاه شد، درست نیست (نك‌ : صفا، مقدمه، ٢٥-٢٦، تاریخ ... ، ٢ / ٦٥١).

مآخذ

ابن اثیر، الكامل؛
جوینی، عطاملك، تاریخ جهانگشای، به كوشش محمد قزوینی، لیدن، ١٣٣٤ ق / ١٩١٦ م؛
راوندی، محمد، راحة الصدور و آیة السرور، به كوشش محمد اقبال، تهران، ١٣٣٣ ش؛
صفا، ذبیح‌الله، تاریخ ادبیات در ایران، تهران، ١٣٣٦ ش؛
همو، مقدمه بر دیوان عبدالواسع جبلی (هم‌ )؛
عبدالواسع جبلی، دیوان، به كوشش ذبیح‌الله صفا، تهران، ١٣٥٦ ش؛
قزوینی، محمد، یادداشتها، تهران، ١٣٣٧ ش؛
مروزی، طاهر (نك‌ : مل‌ )؛
نیز:

Marvazī, Sh. Ŧ., On China, the Turks and India, commentary and tr. V. Minorsky, London, ١٩٤٢; Minorsky, V., commentary and tr. (vide: ibid).
محسن جعفری مذهب