بَكْرِ سوباشی (صوباشی)، شحنۀ بغداد در دوران سلطان مراد چهارم، پادشاه عثمانی. از جزئیات زندگی بكر آگاهی چندانی در دست نیست. برخی از مآخذ او را رومی‌تبار و ساكن بغداد دانسته‌اند (محبی، ١ / ٤٥٥). وی افزون بر فرماندهی نیروی ١٢ هزار نفری از عزبها و ینی‌چریها در بغداد (راسم، ٢ / ٥٢٥؛ اوزون چارشیلی، III(١) / ١٥٣؛ لانگریگ، ٥٢)، مقام سوباشی (شحنه و وكیل امور شهر) همان جا را نیز به دست آورد (هامر پورگشتال، ٣ / ١٨٦١؛ عزاوی، ٣ / ١٦٥).
نفوذ و قدرت روزافزون بكرسوباشی سبب شد كه وی با استفاده از فرصتی (فرائضجی‌زاده، ٦٤٨؛ راسم، همانجا) كه نابسامانیهای دربار عثمانی در سدۀ ١١ق / ١٧م در اختیارش نهاده بود، نافرمانی آغاز كند (نك‌ : نعیما، ٢ / ٢٦٦ بب‌ ؛ اسكندر بیك، ٩٨٦؛ فلسفی، ٥ / ١١٢)؛ چنان كه خود رسیدگی به همۀ امور بغداد و اطراف آن را به دست گرفت و بیگلربیگیها را اخراج كرد و یوسف پاشا والی بغداد را به قتل رساند (هامر پورگشتال، ٣ / ١٨٦٢-١٨٦٣؛ قره‌چلبی‌زاده، ٥٥٧؛ اوزون چارشیلی، III(١) / ١٥٤) و بر اساس فرمانی جعلی خود را حاكم بغداد خواند و آن گاه از دربار عثمانی خواست تا او را رسماً به حكومت بغداد منصوب كنند (نعیما، ٢ / ٢٧٠؛ راسم، ٢ / ٥٢٧؛ اوزون چارشیلی، همانجا؛ كامل پاشا، ٢ / ٤٥-٤٦؛ هامر پورگشتال، ٣ / ١٨٦٣).
صدراعظم عثمانی درخواست سوباشی را نپذیرفت و سلیمان پاشا حكمران معزول دیاربكر را به پاشایی بغداد برگزید (همانجا؛ لانگریگ، ٥٤)، اما سوباشی نمایندۀ سلیمان پاشا را به بغداد راه نداد (راسم، ٢ / ٥٢٧- ٥٢٨؛ لانگریك، همانجا؛ فرائضجی‌زاده، ٦٤٨- ٦٤٩). دربار عثمانی، حافظ احمد پاشا، بیگلربیگی دیار بكر را مأمور سركوب او كرد و امیران مرعش، سیواس، موصل، كركوك و سپاه كردستان را نیز در اختیار حافظ پاشا قرار داد (هامر پورگشتال، ٣ / ١٨٦٤؛ اوزون چارشیلی، III(١) / ١٥٥؛ لانگریك، همانجا؛ نعیما، ٢ / ٢٧١؛ فرید، ٢٨٠). سوباشی برای پیش‌گیری از این امر پرداخت خراج سالانه‌ای به گردن گرفت، اما نتوانست موافقت حافظ پاشا راجلب كند (پچوی، ٢ / ٣٩٣)؛ پس با امیران سرحددار ایرانی، ازجمله امیران همدان و لرستان هم‌داستان شد و با ارسال نامه‌ای به دربار شاه عباس تعهد كرد كه در صورت دفع هجوم حافظ احمد پاشا توسط ایرانیان، وی بغداد را ملك موروثی شاه ایران دانسته، آنجا را به گماشتگان دولت ایران واگذار كند (اسكندربیك، ٩٩٦-٩٩٧؛ حسینی، ٨٨٥-٨٨٦؛ لانگریگ، ٥٥؛ هامر پورگشتال، ٣ / ١٨٦٦).
شاه عباس كه از مدتها پیش در پی چنین فرصتی بود، به سرعت دست به كار شد و سوباشی را در حمایت دولت ایران قرار داد. آن گاه نماینده‌ای را نزد حافظ پاشا فرستاد و پیام و هشدار داد كه چون سوباشی رعیت دولت ایران شده، و در حمایت شاه قرار گرفته است، برای حفظ صلح میان ایران و عثمانی، از اطراف بغداد عقب‌نشینی كند (اسكندربیك، ٩٩٧؛ نعیما، ٢ / ٢٧٨- ٢٧٩، ٢٨٦-٢٨٧؛ هامر پورگشتال، ٣ / ١٨٦٧؛ لانگریگ، همانجا). از طرف دیگر سوباشی به حافظ پاشا پیام فرستاد و ضمن اعلام بی‌خبری از حركت سپاه ایران، خواستار جلوگیری شد؛ با این همه، در بغداد به نام شاه عباس سكه زد و خطبه خواند (هامر پورگشتال، ٣ / ١٨٦٧- ١٨٦٨).
حافظ پاشا كه ایرانیان را برای فتح بغداد مصمم دید، ناگزیر حكومت سوباشی بر بغداد را به رسمیت شناخت و سلطان مراد هم به درخواست او منشور حكومت را به نام سوباشی صادر كرد. سوباشی از وعده خود مبنی بر تسلیم شهر به ایرانیان عدول كرد و به توهین به قزلباش پرداخت (نعیما، ٢ / ٢٨٠؛ حسینی، ٨٨٦؛ هامرپورگشتال، ٣ / ١٨٦٨).
شاه عباس كه در این هنگام در اشرف مازندران اقامت داشت (١٠٣٢ق / ١٦٢٣م)، به سوی بغداد حركت كرد (حسینی، ٨٨٦-٨٨٧) و بغداد را دو ماه به محاصره گرفت و سرانجام در صفر ١٠٣٣ / نوامبر ١٦٢٣ آنجا را تصرف كرد (پچوی، ٢ / ٣٩٣؛ نعیما، ٢ / ٢٨٦-٢٩١؛ هامرپورگشتال، ٣ / ١٨٧٠؛ اسكندر بیك، ٩٩٨- ٩٩٩؛ غالب، ٢ / ٤١). پس از فتح بغداد كه به نوشتۀ مآخذ عثمانی، بر اثر خیانت پسر بكر سوباشی، روی داد، سوباشی و اطرافیانش را دستگیر كردند و خود او را در قفسی قیر اندود آتش زدند و بر دجله انداختند (نعیما، همانجا؛ هامر پورگشتال، ٣ / ١٨٧٠-١٨٧١).

مآخذ

اسكندر بیك منشی، عالم آرای عباسی، تهران، ١٣٥٠ش؛
پچوی، ابراهیم، تاریخ، استانبول، ١٢٣٨ق؛
حسینی جنابدی، میرزا بیك، روضة الصفویة، به كوشش غلامرضا طباطبایی مجد، تهران، ١٣٧٨ش؛
راسم، احمد، عثمانلی تاریخی، استانبول، ١٣٢٧- ١٣٢٩ق؛
عزاوی، عباس، تاریخ العراق بین احتلالین، بغداد، ١٣٥٧ق / ١٩٣٩م؛
غالب، محمد، نتایج الوقوعات، استانبول، ١٣٢٧ق؛
فرائضجی‌زاده، محمد سعید، گلشن معارف، استانبول، ١٢٠٢ق؛
فرید، محمد، تاریخ الدولة العلیة العثمانیة، بیروت، ١٤٠٣ق؛
فلسفی، نصرالله، زندگانی شاه عباس اول، تهران، ١٣٥٢ش؛
قره چلبی‌زاده، عبدالعزیز، روضة الابرار، قاهره، ١٢٤٨ق؛
كامل پاشا، تاریخ سیاسی دولت علیۀ عثمانیه، استانبول، ١٣٢٧ق؛
محبی، محمد امین، خلاصة الاثر، قاهره، ١٢٨٤ق؛
نعیما، مصطفى، تاریخ، استانبول، ١٢٨٠ق؛
هامر پورگشتال، یوزف، تاریخ امپراتوری عثمانی، ترجمۀ زكی علی‌آبادی، به كوشش جمشید كیانفر، تهران، ١٣٦٧ش؛
نیز:

Longrigg, S.H., Four Centuries of Modern Iraq, Beirut, Lebanon Bookshop;
Uzunçarșili ,İ. H., Osmanli tarihi, Ankara, ١٩٨٣.

علی‌اكبر دیانت