آل نَجاح، سلسله‌ای منسوب به المؤیّد نجاح که میان سالهای ٤١٢-٥٥٤ ق/١٠٢١- ١١٥٩ م بر زَبید واقع در کرانۀ خاوری دریای سرخ (اکنون جزو یمن شمالی و در باختر آن) فرمان راند.
نجاح غلام حبشی مرجان، آخرین وزیر آل زیاد (ه‌ م) در زبید، در ٤١٢ ق/١٠٢١ م حکومت را در دست گرفت و سلسلۀ آل زیاد را که در روزگار مأمون عباسی بر تهامه فرمان می‌راند (ترسیس، ٩٢)، برانداخت و تا ٤٥٢ ق/١٠٦٠ م بر زبید حکومت کرد و در آن سال به تحریک علی ‌بن محمد صُلَیحی به دست کنیزکی مسموم و کشته شد و آل صلیح بر زبید چیره شدند. پس از کشته شدن نجاح، دو تن از پسران او به نامهای سعید ملقب به احول، و نصیر‌الدین جیّاش ملقب به الملک‌ المکین (ابوالطّامی) به جزیرۀ دهلک رفتند و در آنجا به آموختن قرآن و ادبیات مشغول شدند (ابن خلدون، ٤/٢١٦). مدتی بعد بازگشتند و جیاش، علی ‌بن محمد را کشت (همو، ٤/٢١٧) و سعید بر زبید چیره شد. از این زمان تا ٤٨٢ ق/ ١٠٨٩ م که جیاش بر مسند فرمانروایی نشست و آل نجاح کاملاً بر زبید چیرگی یافتند، آن دیار میان آنان و آل صلیح دست به دست می‌گشت. سعید در ٤٨١ ق/ ١٠٨٨ م به دست مکرم صلیحی کشته شد و به روایتی درگذشت و جیاش نخست به عدن (ابن خلدون، ٤/٢١٧؛ ابومخرمة، ٤٣) و سپس به هند گریخت و٦ ماه بعد، ناشناخته وارد زبید شد و چندی بعد حکومت را در دست گرفت (ابومخرمه، ٤٤-٤٥). جیاش تا ٤٩٨ یا ٥٠٠ ق/١١٠٥ یا ١١٠٧ م (همو، ٤٥) فرمان راند. پس از او پسرش فاتک اول تا ٥٠٣ ق/ ١١٠٩ م فرمانروایی داشت تا آنکه درگذشت و جای خود را به منصوربن فاتک داد. منصور، وزیر خود انیس الفاتکی را به‌سبب تحکمی که بر او داشت بکشت و کار ملک را به پسرش فاتک دوم سپرد و خود به خوشگذرانی پرداخت. ابن خلدون، وزیر مقتول را ابومنصور عبیداللّه می‌داند، حال آنکه او در آن زمان هنوز به وزارت نرسیده بود و افزون‌برآن، ابومنصور عبیداللّه کشته نشده بلکه در ٥٢٩ ق/١١٣٥ م درگذشته است. منصور در ٥٢٢ ق/ ١١٢٨ م به دست وزیر خود کشته شد. فاتک پسر منصور نیز تا ٥٣١ ق/١١٣٧ م فرمان راند و چون پسری نداشت، پس از وی پسرعمویش فاتک سوم، پسرمحمدبن فاتک اول، به فرمانروایی پرداخت. زوال آل نجاح که از حدود ٥٠٠ ق/ ١١٠٧ م به علت نفوذ وزیران آغاز شده بود، در روزگار او به نهایت رسید. فاتک سوم در ٥٥٤ ق/ ١١٥٩ م به دست احمدبن سلیمان در زبید کشته شد و بدین‌سان سلسلۀ آل نجاح برچیده شد.
ابوالطّامی جیّاش، سومین فرمانروای این سلسله، مردی شاعر و ادیب بود. دیوان شعری بزرگ به او نسبت داده‌اند. همچنین کتابی به نام المفید فی اخبار زبید معروف به مفید جیاش نوشت (ابومخرمه، ٤٦-٤٧). فاتک بن منصورنیز مدارسی جهت فقیهان در زبید ساخت (ابن خلدون، ٤/ ٢١٨).

مآخذ

ابن خلدون، العبر، بیروت، ١٩٥٨ م؛
ابومخرمه، عبداللّه، تاریخ ثغرعدن، لیدن، ١٩٣٦ م؛
ترسیسی، عدنان، الیمن و حضارة العرب، بیروت، صص ٩٢-٩٤؛
زامباور، ادوارد ریتر، نسب‌نامۀ خلفا و شهریاران، ترجمه محمدجواد مشکور، تهران، ١٣٥٦ ش، صص ١٨١-١٨٢؛
زرکلی، خیرالدین، الاعلام، بیروت، ١٩٨٤ م، ٣/١٠٣، ٥/١٢٥-١٢٦، ٧/٣٠٢؛
لین پول، استانلی، طبقات سلاطین اسلام، ترجمۀ عباس اقبال، تهران، ١٣٦٣ ش، صص ٨٢-٨٣.

صادق سجادی