اَبودُجانه، سماك بن (اوس بن) خَرَشَ‌ـة بن لَوذَان (د ١٢ ق / ٦٣٣ م)، صحابی پیامبر (ص) (ابن هشام، ٢ / ٣٥٣؛ بلاذری، فتوح، ١ / ١١٠؛ ابن اثیر، ٢ / ٣٥٢). او از انصار و از قبیلۀ بنی ساعده بود (ابن اسحاق، ٣٢٦؛ ابن هشام، همانجا). در جنگهای بدر و اُحد و دیگر غزوات پیامبر (ص) شركت داشت (واقدی، المغازی، ١ / ٧٦؛ ابن‌اثیر، همانجا). در جنگ اُحد، پیامبر (ص) شمشیری بدو بخشید (ابن‌هشام، ٣ / ٧١؛ ابن‌اسعد، ٣ / ٥٦٦-٥٥٧) و وی رشادت و پایداری بسیار از خود نشان داد و از معدود اصحابی بود كه به رغم پیشروی و پیروزی قریشیان، از پیامبر (ص) جدا نشد (ابن‌هشام، ٣ / ٨٧؛ واقدی، همان، ١ / ٢٤٠) و به همین سبب پیامبر (ص) او را دعا فرمود (همان، ١ / ٢٤٦؛ بلاذری، انساب، ١ / ٣٢٠).
در سال ٤ ق، پس از پیروزی مسلمانان بر یهودیان بنی نضیر، پیامبر (ص)، اموال ایشان را میان مهاجران تقسیم كرد و با آنكه انصار از آن سهمی نیافتند، پیامبر (ص) سهمی به ابودجانه و سهل بن حنیف كه فقیر بودند، بخشید (واقدی، همان، ١ / ٣٧٩؛ بلاذری، فتوح، ١ / ١٨- ١٩).
پس از رحلت پیامبر (ص)، ابودجانه، به سال ١٢ ق در واقعۀ یرموك شركت داشت و هنگامی كه پیروان مسیلمۀ كذاب به باغی پناه برده بودند، وی شجاعانه مسلمانان را به جنگ برانگیخت و بر اثر پایداری و شجاعت او، مسلمانان به درون باغ نفوذ یافتند (واقدی، الردة، ٧٢، ٧٤)، همچنین گفته‌اند كه وی بر مسیلمه زخم زد و چندان جنگید تا به شهادت رسید (همان، ٧٤؛ ابن سعد، ٣ / ٥٥٧؛ بلاذری، ‌همان، ١ / ١١٠) و به قولی مسیلمه او را به شهادت رسانید (یعقوبی، ٢ / ١٣٠).
شباهت نام ابودجانۀ صحابی پیامبر (ص) با سماك بن مخرمۀ اسدی كه از عثمانیان بود و از علی (ع) كناره گرفت (ثقفی، ١ / ٣٢٣، ٢ / ٤٨٤؛ بلاذری، همان، ٢ / ٣٤٨؛ دارقطنی، ١ / ٣١٣-٣١٤)، یا سماك ابن‌خرشۀ جعفی (نصر بن مزاحم، ٣٧٥)، سبب شده تا برخی گمان برند كه وی در جنگ صفین حضور داشته است (ابن‌عبدالبر، ٢ / ٦١٥- ٦٥٢؛ قس: ابن حجر، ٢ / ١٢٨؛ عسكری، ٢ / ١٩٥).
طبری نیز در اخباری كه در فتوح زمان عمر، از سیف بن عمر تمیمی نقل كرده، از سماك بن خرشۀ انصاری نام برده است كه در فتح برخی نواحی ایران شركت داشته است، اما این یك، كنیۀ ابودجـانه ندارد (طبری، ٣ / ٥٨١، ٤ / ١٤٨- ١٤٩، ١٥٣-١٥٥؛ نیز نك‌ : ابوعلی مسكویه، ١ / ٢٤٩؛ سهمی، ٦-٧). برخی از محققان (عسكری، ٢ / ١٩٣-٢٠٤) برآنند كه این سماك بن خرشۀ انصاری یاد شده در تاریخ طبری، اساساً بر ساختۀ سیف بن عمر تمیمی است.

مآخذ

ابن اثیر، علی بن محمد، اسدالغاب‌ـة، قاهره، ١٢٨٠ ق؛
ابن اسحاق. محمد، السیر و المغازی، به كوشش سهیل زكار، ‌بیروت، ١٣٩٨ ق / ١٩٧٨ م؛
ابن حجر عسقلانی، احمد بن علی، الاصاب‌ـة فی تمییز الصاحب‌ـة، قاهره، ١٣٢٧ ق؛
ابن سعد، محمد، الطبقات الكبری، بیروت، دار صادر؛
ابن عبدالبر، یوسف بن عبدالله، الاستیعاب فی معرفة الاصحاب، به كوشش علی محمد بجاوی، قاهره، ١٣٨٠ ق / ١٩٦٠ م؛
ابن هشام، عبدالملك، السیرة النبویة، به كوشش مصطفی سقا و دیگران، قاهره، ١٣٥٥ ق / ١٩٣٦ م؛
ابو علی مسكویه، احمد بن محمد، تجارب الامم، به كوشش ابوالقاسم امامی، تهران، ١٣٦٦ ش؛
بلاذری، احمد ین یحیی، انساب الاشراف، به كوشش محمد حمیدالله، قاهره، ١٩٥٩ م؛
همو، فتوح‌البلدان، به كوشش صلاح‌الدین منجد، قاهره، ١٩٥٦-١٩٦٠ م؛
ثقفی، ابراهیم بن محمد، الغارات، به كوشش جلال‌الدین محدث، تهران، ١٣٥٥ ش؛
دارقطنی، علی بن عمر، المؤتلف و المختلف، به كوشش موفق بن عبدالله، بیروت، ١٤٠٦ ق / ١٩٨٦ م؛
سهمی، حمزة بن یوسف، تاریخ جرجان، حیدرآباد دكن، ١٣٨٧ ق / ١٩٦٧ م؛
طبری، تاریخ؛
عسكری، مرتضی، خمسون و مائة صحابی مختلق، بیروت، ١٣٩٤ ق / ١٩٧٤ م؛
نصر بن مزاحم منقری، وقعة صفین، به كوشش عبدالسلام محمد هارون، قاهره، ١٣٨٢ ق؛
واقدی، محمد بن عمر، الردة، به روایت ابن اعثم كوفی، به كوشش محمد حمیدالله، پاریس، ١٤٠٩ ق / ١٩٨٩ م؛
همو، المغاری، به كوشش مارسدن جونز، لندن، ١٩٦٦ م؛
یعقوبی، احمد بن اسحاق، تاریخ، بیروت، ١٣٧٩ ق / ١٩٦٠ م.

علی بهرامیان