اِبْنِ عایِشه، ابراهیم‌بن محمدبن عبدالوهاب‌بن ابراهیم امام (د ٢١٠ق / ٨٢٥م)، از طرفداران ابراهیم بن مهدی ـ برادر هارون‌الرشید ـ که در شورش بر ضد مأمون خلیفۀ عباسی (د ٢١٨ق / ٨٣٣م) شرکت داشت. وی به واسطۀ نام جده‌اش عایشه دختر سلیمان بن علی، به ابن عایشه معروف شد (ابن حبیب، المحبر، ٤٨٩). او را از شجاعان قریش دانسته‌اند (همو، المنمق، ٥٣٠). از زندگی و تاریخ تولد وی اطلاعی در دست نیست. ابن‌ابی‌طاهر طیفور در بیان احوال ابن عایشه می‌گوید که او و یارانش کسانی را که در آخرین شنبۀ جمادی‌الاول یا جمعه چهارم رجب ٢١٠ در به آتش کشیدن بازار عطاران، صرافان، رویگران، پوستین‌دوزان و ... دست داشتند، پنهان کرده بودند (صص ٩٨-٩٩). یعقوبی یاران ابن عایشه را مالک بن شاهی نفری اهل سواد عراق و محمدبن ابراهیم افریقی معرفی می‌کند و می‌افزاید که اینان دیوانهایی تشکیل دادند و در آن نام یاران خود را نوشتند و نیز عاملان و کارگزاران خود را تعیین کردند (٢ / ٤٥٩).
مأمون در ٦ صفر ٢١٠ ابن عایشه و همفکرانش را دستگیر کرد و پس از سه روز شکنجه او را در سیاه چال به بند افکند. مالک بن شاهی و همراهانش بر اثر شکنجه نام همدستان خود و قصدشان را مبنی بر گرفتن پل در هنگام خروج لشکر و استقبال از نصربن شبث فاش کردند (طبری، ٨ / ٦٠٢؛ ابن ابی طاهر، ٩٧-٩٨؛ ابن اثیر، ٦ / ٣٩١).
بر اساس روایت یعقوبی در دورانی که ابن عایشه و یارانش در زندان بودند، به مأمون خبر رسید که آنان مانند نصرانیان به خود زنار بسته و صلیبهایی بر گردن آویخته‌اند (٢ / ٤٥٩) و به قصد شورش و برای رهایی از زندان سرگرم ایجاد نقب هستند (ابن ابی طاهر، ٩٨). ابن عایشه و همراهانش یک روز قبل از این واقعه درِ زندان را بستند و اجازۀ ورود به کسی ندادند. این امر چنان بر مأمون گران آمد که شخصاً در زندان حاضر شد و شورشیان را خواست؛ نخست ابن عایشه را گردن زد و سپس افریقی و فرج بغواری را هم به قتل رساند و آنگاه دستور داد که جسد آنان را از پل پایین شهر بیاویزند (ابن ابی طاهر، یعقوبی، همانجاها).
جسد ابن عایشه یک روز (٣ روز: یعقوبی، همانجا) بر دار بود و پس از آن به زیر آوردند و در قبرستان قریش بغداد و ابراهیم افریقی را در خیزران به خاک سپردند (ابن ابی طاهر، همانجا؛ طبری، ٨ / ٦٠٤). مسعودی (٣ / ٤٤٨) او را در زمرۀ نخستین عباسیانی می‌داند که به دار آویخته شده‌اند.

مآخذ

ابن ابی طاهر طیفور، احمد، کتاب بغداد، به کوشش عزت عطار حسینی، بغداد، ١٣٦٨ق / ١٩٤٩م؛
ابن اثیر، الکامل؛
ابن حبیب بغدادی، محمد، المُحبر، حیدرآباد دکن، ١٣٦١ق / ١٩٤٢م؛
همو، المنمق فی اخبار...، به کوشش احمد فاروق، حیدرآباد دکن، ١٣٨٤ق / ١٩٦٤م؛
طبری، تاریخ، به کوشش محمد ابوالفضل ابراهیم، قاهره، ١٩٦٠-١٩٦٨م؛
مسعودی، علی بن حسین، مروج الذهب، بیروت، ١٣٨٥ق / ١٩٦٥م؛
یعقوبی، احمدبن اسحاق، تاریخ، بیروت، دارصادر.

علیرضا علاءالدینی