اَبوزَعبَل، قصبه‌ای كهن از توبع قلیوبیۀ مصر كه بنی صبره نیز نامیده می‌شده است. ابن مماتی (د ٦٠٦ ق / ١٢٠٩ م) در قوانین الدواوین، از آن به نام قُصَیر یاد می‌كند. این قصبه در اواخر دولت ممالیك به بوزعبل موسوم و معروف شد، چنانكه در كتاب وقف، منسوب به خیربیك چركسی، والی عثمانی در مصر كه در ٩٢٦ ق / ١٥٢٠ م نوشته شده، از آن به همین نام یاد شده است (رمزی، ١(٢) / ٣١). ابوزعبل در فاصلۀ ٢٢ كیلومتری شمال قاهره واقع شده است (خانجی، ١ / ١٠٩؛ امین، ٣ / ٥٠).
ابوزعبل در ٦ جمادی‌الاول ١٢٠٧ ق / ٢٠ دسامبر ١٧٩٢ م به وسیلۀ مرادبیك و سربازان مملوك مورد غارت و چپاول قرار گرفت و گروهی از اهالی آنجا، از پیر و جوان كشته شدند و عده‌ای از بزرگان نیز دستگیر و زندانی گردیدند (جبرتی، ٢ / ١٤٥).
ناحیۀ اطراف ابوزعبل در زمان اشغال ناپلئون، صحنۀ فعالیت نظامی و نبرد بین نیروهای فرانسه و عثمانی بود (خانجی، همانجا). ابوزعبل در آن زمان دوبار مورد تاخت و تاز نیروهای فرانسوی قرار گرفت. ارتش ناپلئون در ٢٣ صفر ١٢١٣ ق / ٧ اوت ١٧٩٨ م مبلغی به عنوان هزینۀ نگهداری و ادارۀ نیروی نظامی خود از مردم ابوزعبل خواست. اهالی محل از پرداخت آن سرباز زدند. در نتیجه سپاهیان ناپلئون آنجا را غارت كرده، به آتش كشیدند. ٥ ماه بعد، در ٣٠ رجب ١٢١٣ ق / ٨ ژانویۀ ١٧٩٩ م بار دیگر فرانسویان به این قصبه حمله كردند و تمام اموال، گله‌ها و حیوانات باركش را به غنیمت بردند (جبرتی، ٢ / ٢٤٠).
ابوزعبل به سبب وجود تأسیسات علمی و پادگان نظامی در آن ناحیه شهرت و اهمیت پیدا كرده است. در ١٢٤١ ق / ١٨٢٥ م به دستور محمدعلی پاشا، خدیو مصر، در نزدیكی پادگان ابوزعبل مدرسۀ ستاد تأسیس یافت كه براساس نظام و مقررات مدارس نظامی مشابه در فرانسه پایه‌گذاری شده بود (زیدان، ٤ / ٢٠-٢١). پزشكی كه از فرانسته برای معالجه و مداوای نظامیان آمده بود، به دستور محمدعلی پاشا در ١٨٢٦ م ابتدا به تأسیس یك بیمارستان بزرگ ارتش پرداخت و سپس یك مدرسۀ پزشكی جنب بیمارستان تأسیس كرد (خانجی، همانجا؛ صابات، ١٦٥؛ زیدان، ٤ / ٢٩) و مدیریت هر مؤسسه را خود برعهده گرفت. این مدرسه كه از قدیم‌ترین مدارس عالی مصر به شمار می‌رفت، از اول شعبان ١٢٤٢ ق / ٢٨ فوریۀ ١٨٢٧ م كار خود را آغاز كرد (صابات، زیدان، همانجاها). اندك زمانی بعد، برای رفاه دانشجویان و تأمین نیازمندیهای آنان از حیث كتاب و منابع علمی، چاپخانه‌ای در كنار مدرسه تأسیس شد (رضوان، ٣٥٤) كه اولین چاپخانۀ رسمی، بعد از مطبعۀ بولاق، در مصر بود (صابات، همانجا). در این چاپخانه كتابهای پزشكی مورد نیاز دانشجویان به وسیلۀ گروه مترجمان از زبان فرانسه به عربی ترجمه و با كمك خطاطان برای چاپ سنگی آماده می‌شد (رضوان، ٣٥٤، ٣٥٧؛ صابات، ١٦٦). در ١٨٣٠ م مدرسۀ داروسازی و در ١٨٣١ م دامپزشكی و در ١٨٣٢ م مدرسۀ مامایی به آن اضافه شد (EI٢). در ١٨٣٧ م مدرسه و چاپخانه از ابوزعبل به قصر العینی منتقل شد و تا مدتی امور طبع كتابها به مطبعۀ بولاق محول گشت (صابات، ١٦٦-١٦٧). بعدها زندان بزرگی در ابوزعبل ساخته شد كه موجب شهرت آن گردید (EI٢).

مآخذ

امین، حسن، الموسوعة الاسلامیة، بیروت، ١٣٩٦ ق / ١٩٧٦ م؛
جبرتی، عبدالرحمن، تاریخ عجائب الآثار فی التراحم والاخبار، بیروت، ١٩٧٨ م؛
خانجی، محمدامین، منجم‌العمران، قاهره، ١٣٢٥ ق / ١٩٠٧ م؛
رضوان، ابوالفتوح، تاریخ مطبعة بولاق، قاهره، ١٩٥٣ م؛
رمزی، محمد، القاموس الجغرافی، قاهره، ١٩٥٤-١٩٥٥ م؛
زیدان جرجی، تاریخ آداب اللغة العربیة، به كوشش شوقی ضیف، قاهره، ١٩٥٧ م؛
صابات، خلیل، تاریخ الطباعة الشرق العربی، قاهره، ١٩٦٦ م؛
نیز:

EI٢.

ابوالحسن دیانت