اَمیرُالْمُسْلِمین، عنوان فرمانروایان سلسلۀ مرابطون در شمال افریقا و اندلس. دربارۀ زمان و چگونگی برگزیده شدن این عنوان از سوی آنان اختلاف است. به گزارش ابن عذاری (٤/ ٢٧- ٢٨) و نویسندۀ الحلل الموشیة (ص ٢٩) چون فتوحات و دامنۀ نفوذ و قلمرو امیریوسف ابن تاشفین (حك‌ ٤٨٠-٥٠٠ ق/ ١٠٨٧-١١٠٧ م) مؤسس این دولت، فزونی گرفت، بزرگان قبیلۀ لمتونه و دولتمردان مرابطی او را شایستۀ عنوان خلافت و اطلاق لقب امیرالمؤمنین دانستند، اما یوسف كه این عنوان را مخصوص خلیفگان بنی عباس، از سلالۀ پیامبر (ص) و بزرگان مكه و مدینه می‌دانست و خود را پیرو و دعوتگر آنان در مغرب می‌شمرد، نپذیرفت و لقب امیرالمسلمین و ناصرالدین را انتخاب كرد و در فرمانی كه در ٤٦٦ق از مراكش به شهرهای قلمرو خود صادر كرد، خواست تا او را در خطبه‌ها و مراسلات، بدین عنوان یاد كنند (قس: ابن كثیر، ١٢/ ٦٩، كه از او با عنوان امیرالمؤمنین یاد كرده است).
روایت دیگری نیز دردست است كه با سیرمنطقی حوادث سازگارتر می‌نماید و سابقۀ این امر را به سالها بعد باز می‌گرداند (نک‌ : عنان، ١/ ٤٠). برپایۀ این روایت یوسف بن تاشفین چون اندلس را فتح كرد و در نبرد زلاّقه (٤٧٩ق/ ١٠٨٦م) بر آلفونسوی ششم (نک‌ : ه‌ د، آلفونسو) پیروز شد، فرمانروایان و امیران اندلس با وی بیعت كردند و او را امیرالمسلمین خواندند؛ آنگاه بشارت فتح بدین عنوان به شهرها و نواحی اندلس فرستادند. بدین سبب، گروهی از نویسندگان برآنند كه یوسف اولین كسی بود كه چنین لقبی گرفت (ابن ابی زرع، الانیس ... ، ١٣٧، ١٤٩؛ ابن خطیب، ٤/ ٣٥٠؛ ابن‌قاضی، ٢/ ٥٤٦؛ ابن ابی دینار، ١٠٩؛ نیز نک‌ : ابن‌خلكان، ٧/ ١٢٥؛ مراكشی، ١٣٥)، اما به گزارش نویری (٢٤/ ٢٥٧) و مقدیش (١/ ٤٣٢) و پیش از وی كسانی چون یحیی بن عمر رئیس قبیلۀ لمتونه و ابوبكر بن عمر لمتونی از سران مرابطون نیز لقب امیرالمسلمین داشتند (نیز نک‌ : برخم، ٢٧٣، حاشیه).
روایتی دیگر حاكی است كه یوسف بن تاشفین به صوابدید علما و فقهای اندلس برای مشروعیت بخشیدن به حكومت خود، نامه‌ای به مقتدی عباسی نوشت و خواهان فرمان حكومت شد. خلیفه نیز خلعت و نشان و حكم ولایت و القاب امیرالمسلمین و ناصرالدین برای او فرستاد (ابن اثیر، ١٠/ ١٥٥، قس: ١٠/ ٤١٧؛ نویری، ٢٤/ ٢٧٢-٢٧٣، كه از مستظهر بالله یاد شده است). اما به گزارش ابن خلدون ( العبر، ١(٢)/ ٤١١)، مستظهر بالله او را امیرالمؤمنین لقب داد. به هر حال درپی آن یوسف سكه به نام خویش زد كه بر یك روی آن «امیر المسلمین یوسف بن تاشفین» و بر روی دیگر «الامام عبدالله امیرالمؤمنین العباسی»، یعنی نام مقتدی نقش شده بود (ابن ابی زرع، همان، ١٣٧- ١٣٨؛ ابن خطیب، ابن ابی دینار، همانجاها؛ نیز نک‌ : لین پول، ٣-٥).
یوسف بن تاشفین ظاهراً برای تجدید عهد و فرمان حكومت خود، به مستظهر بالله فرزند و جانشین مقتدی نیز نامه نوشت و دو نفر را به سفارت نزد او فرستاد (نک‌ : ابن‌خلدون، همانجا؛ عنان، ١/ ٤١-٤٤). با اینهمه، برپایۀ روایتی دیگر یوسف بن تاشفین پس از مرگ ابوبكر بن عمر (٤٨٠ق) از سوی مرابطون به این عنوان ملقب گردید (نک‌ : ابن اثیر، ٩/ ٦٢٢؛ نویری، ٢٤/ ٢٦٢). به هر حال، پذیرش این عنوان از سوی مرابطون بیانگر موضع معتدل سیاسی و باور آنان به اقتدار روحـانی خلافت عباسی است (نک‌ : برخم، ٢٧٠-٢٧١, ٢٧٥).
پس از مرابطون نیز برخی امرای مستقل چون بنومرین در فاس (نک‌ : ابن ابی زرع، الذخیرة ... ، ١١-١٢)، بنوعبدالواد در تلمسان (ابن خلدون، یحیى، ١/ ٨٠-٨١) و بنواحمر در اندلس (نک‌ : ابن ابی زرع، الانیس، ٢٧٥) لقب امیرالمسلمین داشته‌اند (نیز نک‌ : قلقشندی، ٥/ ٤٨٦).

مآخذ

ابن ابی دینار، محمد، المؤنس، به كوشش محمد شمّام، تونس، ١٣٨٧ ق؛
ابن ابی زرع، علی، الانیس المطرب، رباط، ١٩٧٢ م؛
همو، الذخیرة السنیة، رباط، ١٩٧٢ م؛
ابن اثیر، الكامل؛
ابن خطیب، محمد، الاحاطة، به كوشش محمد عبدالله عنان، قاهره، ١٣٩٧ ق/ ١٩٧٧ م؛
ابن خلدون، العبر؛
ابن خلدون، یحیى، بغیة الرواد، به كوشش عبدالحمید حاجبات، الجزایر، ١٤٠٠ ق/ ١٩٨٠ م؛
ابن خلكان، وفیات؛
ابن عذاری، البیان المغرب، به كوشش احسان عباس، بیروت، ١٩٨٣ م؛
ابن قاضی مكناسی، احمد، جذوة الاقتباس، رباط، ١٩٧٤ م؛
ابن كثیر، البدایة؛
الحلل الموشیة، به كوشش سهیل زكار و عبدالقادر زمامه، دارالبیضاء، ١٩٧٩ م؛
عنان، محمدعبدالله، عصر المرابطین و الموحدین، قاهره، ١٣٨٣ق/ ١٩٦٤م؛
قلقشندی، احمد، صبح الاعشى، قاهره، ١٣٨٣ ق/ ١٩٦٣ م؛
مراكشی، عبدالواحد، المعجب، به كوشش محمدسعید عریان و محمد عربی علمی، قاهره، ١٣٦٨ق/ ١٩٤٩م؛
مقدیش، محمود، نزهة الانظار، به كوشش علی زواری و محمد محفوظ، بیروت، ١٩٨٨ م؛
نویری، احمد، نهایة الارب، به كوشش حسن نصار، قاهره، ١٤٠٣ ق/ ١٩٨٣ م؛
نیز:

Berchem, M., «Titres califiens d’Occident», JA, Paris, ١٩٠٧, vol. IX;
Lane Poole, S., The Coins of the Moors of Africa and Spain, London, ١٨٨٠.
محمدرضا ناجی