بَلاطُ الشُّهَداء، عنوانی كه در منابع اسلامی بر پیكار معروف میان مسلمانان و مسیحیان در اوایل قرن ٢ق / ٨م در نزدیكی شهر پواتیه در غرب فرانسه اطلاق شده است و گاه آن را غزوۀ بلاط نیز نامیده‌اند (مقری، ٣ / ١٦). در منابع اروپایی آن را جنگ پواتیه یا تور می‌نامند. نبرد در ناحیه‌ای بین تور و پواتیه در نزدیكی جاده‌ای قدیمی كه شاتلرو را به پواتیه وصل می‌كرد، به وقوع پیوست. محل دقیق واقعه مشخص نیست، ولی گفته‌اند: در ٢٠ كیلومتری شمال شرقی پواتیه بوده است كه امروزه موسه لاباتای خوانده می‌شود (لوی پرووانسال،I / ٦١, ٦٢ ). در حفریات باستان‌شناسی در روستایی میان تور و پواتیه شمشیرهایی عربی به دست آمده است و در نتیجه، حدس زده‌اند كه جنگ یاد شده در همین جا رخ داده است (حجی، ١٩٥).
به هر حال، در پی فتوحات مسلمانان در اسپانیا و پیشروی به سمت فرانسه، عبدالرحمان بن عبدالله غافقی امیر اندلس كه از عربهای یمن بود و خود از تابعان به شمار می‌رفت، در ١١٤ق / ٧٣٢م به خون‌خواهی سمح بن مالك خولانی حاكم پیشین، و جبران شكست تولوز رهسپار نبرد با فرنگیان شد(حمیدی، ٢٧٤؛ مونس، ٢٦٣؛ مقری، ٣ / ١٥-١٦،٢٣٥-٢٣٦؛ سالم، ١٤٢). مطابق برخی از گزارشها، وی بنا به درخواست دوك اودو حاكم آكیتن برای یاری وی برضد شارل مارتل، عازم فرانسه شد. شارل مارتل كه حاجب یا كاخبان دربار اوستراسیا و نوستری و حاكم بر این مناطق بود، با گردآوری لشكری از فرانکـها، جنگجویان شمالی و ژرمن به مقابله آمد (عنان، ١ / ٩٨-٩٩؛ بشتاوی، ٣٢).
نبرد در اواخر شعبان ١١٤ رخ داد و حدود ٩ روز طول كشید (عنان، ١ / ١٠٠؛ لوی پرووانسال، I / ٦٢)؛ با آنکـه مسلمانان نخست پیشروی كردند، ولی سرانجام شكست در میان آنان افتاد و عبدالرحمان و گروهی از تابعان و بزرگان مسلمانان كشته شدند (عنان، ١ / ١٠٦؛ لوی پرووانسال، همانجا).
نویسندگان اروپایی، این پیكار را بس مهم و بزرگ جلوه داده، و آن را بزرگ‌ترین مانع پیشروی اسلام در اروپا و مایۀ نجات امپراتوری روم و تأخیر در سقوط قسطنطنیه دانسته‌اند (نک‌ : عنان، ١ / ١٠٩-١١٠؛ قس: عبادی، ٨٤؛ بشتاوی، همانجا؛ محمود، ١٥١؛ شحنه، ١٢)؛ در حالی كه مورخان شرقی و اسلامی یا به این جنگ نپرداخته‌اند، یا در نهایت ایجاز و اختصار بدان اشاره كرده‌اند، ولی در تاریخ وقوع و حتی فرمانده سپاه مسلمانان با یكدیگر متفق نیستند. ابن عبدالحكم در سدۀ ٣ق / ٩م ظاهراً نخستین نویسنده‌ای است كه از این نبرد، بدون ذكر عنوانی یاد كرده، و تاریخ وقوع آن را ١١٥ق آورده است (ص ٢١٦-٢١٧). عنوان بلاط الشهداء بار اول در كتاب مجهول المؤلف اخبار
مجموعه (ص ٢٥) متعلق به سدۀ ٥ق / ١١م آمده است (قس: حمیدی، همانجا؛ ضبی، ٣٥٣)، اما مورخان متقدمی چون طبری و واقدی به آن اشاره نکـرده‌اند. ابن اثیر (٥ / ٤٩٠) و ابن‌خلدون (٤ / ١٥٢) سال ١١٤ق را تاریخ وقوع جنگ دانسته‌اند، ولی ابن‌خلدون فرمانده مسلمانان را یك جا ابن حجاب (همانجا) و در جای دیگر غافقی آورده است (٣ / ١٧٦).

مآخذ

ابن اثیر، الكامل؛
ابن خلدون، العبر، به كوشش خلیل شحاده و سهیل زكار، بیروت، ١٤٠١ق / ١٩٨١م؛
ابن عبدالحكم، عبدالرحمان، فتوح مصر و اخبارها، بغداد، ١٩٢٠م؛
اخبار مجموعه، مادرید، ١٨٦٧م؛
بشتاوی، عادل سعید، الاندلسیون المواركه، دمشق،١٩٨٥م؛
حجی، عبدالرحمان علی، التاریخ الاندلسی، دمشق / بیروت، ١٣٩٦ق / ١٩٧٦م؛
حمیدی، محمد، جذوة المقتبس، قاهره، ١٩٦٦م؛
سالم، عبدالعزیز، تاریخ المسلمین و آثارهم فی الاندلس، بیروت، ١٩٦٢م؛
ضبی، احمد، بغیةالملتمس، قاهره، ١٩٦٧م؛
عبادی، احمدمختار، فی تاریخ المغرب و الاندلس، بیروت، ١٩٧٨م؛
عنان، محمدعبدالله، دولة الاسلام فی الاندلس، قاهره، ١٤٠٨ق / ١٩٨٨م؛
محمود، منی حسن، المسلمون فی الاندلس و علاقتهم بالفرنجة، قاهره، ١٩٨٦م؛
مقری، احمد، نفح الطیب، به كوشش احسان عباس، بیروت، ١٣٨٨ق / ١٩٦٧م؛
مونس، حسین، فجر الاندلس، قاهره، ١٩٥٩م؛
نیز:

Chejne, A.G., Muslim Spain, its History and Culture, Minneapolis, ١٩٧٤;
Levi-Provencal, E., Histoire de l'Espagne musulmane, Leiden / Paris, ١٩٥٠.

پروین قدسی‌زاد