بِشْرِ بْن صَفْوان‌ كَلْبی‌، از امرای‌ مشهور عصر اموی‌ در اوایل‌ سدۀ ٢ق‌ / ٨م‌. از زندگی‌ او اطلاع‌ اندكی‌ در دست‌ است‌؛ پیش‌ از آنكه‌ به‌ امارت‌ مصر منصوب‌ گردد، از سوی‌ عمر بن‌ عبدالعزیز (حك‌ ٩٩-١٠١ق‌ / ٧١٨-٧٢٠م‌) برای نظارت و بررسی كارهای‌ عدی‌ بن‌ ارطاه، امیر فارس‌ كه‌ عمال‌ وی‌ متهم‌ به‌ فساد مالی‌ بودند، به‌ آن‌ دیار رفت‌ (ابن‌ سعد، ٥ / ٣٩٢). در ١٠١ق‌ یزید بن‌ عبدالملك‌ خلیفۀ وقت‌، وی‌ را به‌ جای‌ ایوب‌ ابن‌ شُرَحبیل‌ به‌ امارت‌ مصر منصوب‌ كرد (خلیفه‌، ٢ / ٤٧٢؛ بسوی‌، ٣ / ٣٤٥؛ كندی‌، ٧٠؛ قلقشندی‌، ٣ / ٤٢٠).
بشر در دوران‌ امارت‌ خود در مصر دو كار مهم‌ انجام‌ داد: نخست‌ آنكه به‌ فرمان یزید بن عبدالملك، «زیادتی‌»، یعنی‌ عطایای‌ اضافی‌ را كه‌ عمر بن‌ عبدالعزیز به‌ برخی‌ كسان‌ اختصاص‌ داده‌ بود، ممنوع‌ كرد (كندی‌، همانجا؛ ابن‌ تغری‌ بردی‌، ١ / ٢٤٤)؛ دیگر آنكه‌ به‌ سرشماری‌ قبایل‌ عرب‌ و تدوین‌ دیوانی‌ برای‌ برخی‌ از آنان‌ پرداخت‌، چه‌، اعضای‌ قبیله قضاعه‌ در میان‌ دیگر قبایل‌ عرب‌ آن‌ دیار پراكنده‌ شده‌ بودند و بشر با اجازۀ قبیله‌ همه‌ را در یك‌جا گرد آورد و دیوان‌ (دفتر سرشماری‌) جداگانه‌ای‌ برای‌ آنها تدوین‌ كرد. این‌ دیوان‌ پس‌ از دیوان‌ عمرو بن‌ عاص‌، عمر بن‌ عبدالعزیز و قرۃ بن‌ شریك‌، چهارمین‌ دیوان‌ قبایل‌ عرب‌ مستقر در مصر است‌ (كندی‌، ٧٠-٧١؛ ابن‌ تغری‌ بردی‌، همانجا).
بشر در سال‌ دوم‌ امارت‌ خود در مصر، مأمور حكومت‌ افریقیه‌ شد و در شوال‌ ١٠٢ / آوریل‌ ٧٢١ به‌ آنجا رفت‌ و برادر خود حنظله‌ را بر مصر گمارد (خلیفه‌، ٢ / ٤٧٤؛ كندی‌، ٧١). علت‌ انتخاب‌ بشر به‌ امارت‌ افریقیه‌ آن‌ بود كه‌ امیر آن‌ ناحیه‌، یزید بن‌ مسلم‌ به‌ سبب‌ ستمگری‌ با اهل‌ ذمه‌ باعث‌ شورش‌ مردم‌ شد و سرانجام‌ هم‌ به‌ قتل‌ رسید (ابن‌ تغری‌ بردی‌، ١ / ٢٤٥؛ خلیفه‌، ٢ / ٤٧٢)؛ از این‌رو، اوضاع بحرانی‌ افریقیه‌ نیازمند حضور امیری‌ با كفایت‌ بود. فعالیت‌ بشر در افریقیه‌، به‌ سبب‌ موقعیت‌ خاص‌ منطقه‌، بیشتر جنبۀ نظامی‌ داشت‌؛ از جمله‌ می‌توان‌ به‌ فرستادن‌ یزید بن‌ مسروق‌ یحصُبی‌ به‌ جنگ در جزیره سردانیۀ (ساردنی كنونی‌) در ١٠٣ق‌ (خلیفه‌، ٢ / ٤٧٥؛ ابن‌ عساكر، ١٠ / ٢٣٥)، فرستادن‌عمر بن‌ فاتك‌ كلبی‌ به‌ نبردی‌ دریایی‌ در ١٠٤ق‌(خلیفه‌،٢ / ٤٧٩؛ ابن‌ عساكر، همانجا)، و تجهیز سپاهی‌ به‌ فرماندهی‌ محمد بن‌ ابی‌ بكر، از موالی‌ بنی‌ جُمح‌ به‌ قرسقه‌ و سردانیه‌ در ١٠٦ق‌ (خلیفه‌، ٢ / ٤٩٠؛ ابن‌عساكر، همانجا) اشاره‌ كرد.
بشر در ١٠٥ق‌ / ٧٢٣م‌ در رأس‌ هیأتی‌ به‌ قصد دیدار خلیفه‌ از افریقیه‌ خارج‌ شد و چون‌ به‌ مصر رسید، خبر مرگ‌ خلیفه‌ را دریافت‌ و بی‌درنگ‌ به‌ افریقیه‌ بازگشت‌ (خلیفه‌، ٢ / ٤٨٥؛ كندی‌، ٧٢؛ ابن‌ عساكر، ١٠ / ٢٣٦). چون‌هشام‌ بن‌عبدالملك‌ (١٠٥- ١٢٥ق‌ / ٧٢٣-٧٤٣م‌) به‌ خلافت‌نشست‌، امارت‌ بشر را در افریقیه‌ تأیید كرد (ابن‌ عذاری‌، ١ / ٤٩). بشر در افریقیه‌ ماند تا در ١٠٩ق‌ خود در جنگ‌ صقلّیه‌ (سیسیل‌) شركت كرد و در آن‌ پیروز شد و همان‌ سال‌ در قیروان‌ مرد. پس‌ از مرگ‌ او هشام‌ بن‌ عبدالملك‌ عبیدۃ بن‌ عبدالرحمان‌ سُلَمی را به‌ امارت‌ افریقیه‌ گماشت‌ (بلاذری‌، ٣٢٤؛ قلقشندی‌، ٥ / ١١٨؛ ابن‌ تغری‌ بردی‌، همانجا).

مآخذ

ابن‌ تغری‌ بردی‌، النجوم‌ الزاهرۃ، قاهره‌، ١٣٨٣ق‌ / ١٩٦٣م‌؛
ابن‌ سعد، محمد، الطبقات‌ الكبری‌، بیروت‌، ١٤٠٥ق‌؛
ابن‌ عذاری‌، احمد، البیان‌ المغرب‌ فی‌ اخبار الاندلس‌ و المغرب‌، به‌ كوشش‌ كولن‌ و لوی‌ پرووانسال‌، بیروت‌، دارالثقافه‌؛
ابن‌ عساكر، علی‌، تاریخ‌ مدینۃ دمشق‌، بیروت‌، ١٤١٥ق‌ / ١٩٩٥م‌؛
بسوی‌، یعقوب‌، المعرفۃ و التاریخ‌، به‌ كوشش‌ اكرم‌ ضیاء عمری‌، بغداد، ١٣٩٦ق‌ / ١٩٧٦م‌؛
بلاذری‌، احمد، فتوح‌ البلدان‌، به‌ كوشش‌ عبدالله‌ انیس‌ طباع‌، بیروت‌، ١٤٠٧ق‌ / ١٩٨٧م‌؛
خلیفـۃ بن‌ خیاط، تاریخ‌، به‌ كوشش‌ سهیل‌ زكار، دمشق‌، ١٩٦٨م‌؛
قلقشندی‌، احمد، صبح‌ الاعشی‌، قاهره‌، ١٣٨٣ق‌ / ١٩٦٣م‌؛
كندی‌، محمد، الولاۃ و القضاۃ، به‌ كوشش‌ رون‌ گست‌، بیروت‌، ١٩٠٨م‌.

مجتبی‌ زروانی‌