اِبْن اَبِی الدَّم، شهاب‌الدین ابواسحاق ابراهیم بن عبدالله‌بن عبدالمنعم هَمْدانی حَمَوی، مورّخ و قاضیِ شافعی اهل حماه (سوریه) (٥٨٣-٦٤٢ق / ١١٨٧-١٢٤٤م). نسبت هَمْدانی وی مربوط به قبیلۀ بزرگی به نام هَمْدان در یمن است (زحیلی، ٨). وی در صباوت به بغداد سفر كرد و به آموزش فقه و استماع حدیث پرداخت (ابن واصل، ٤ / ١٧٤) و از ابن‌سكینه حدیث شنید (سبكی، ٨ / ١١٦). در بغداد از الناصر لدین الله (خلافت ٥٧٥-٦٢٢ق / ١١٧٩-١٢٢٥م) خلعت گرفت و چون به حماه برگشت، خلعت خلیفه به تن او بود (ابن واصل، همانجا). در مصر، دمشق و حماء حدیث می‌گفت و جزء غطریف تألیف ابواحمد محمدبن احمد بن غطریف (د ٣٧٧ق / ٩٨٧م)، از احادیث قاضی ابوبكر طبری را تدریس می‌كرد (ذهبی، ٢٣ / ١٢٦).
ابن ابی الدّم در مذهب شافعی امام بود و در ٦٢٢ق از سوی الملك الناصر صاحب حماه به قضاوت آن شهر گمارده شد (ابن‌واصل، همانجا؛ حموی، ١٢٤). گفته‌اند كه وی برای جلب رضایت المستعصم بالله به تعیین ملك منصور حموی به حكومت مَیافارقین، كه پس از ملك مظفر (د ٦٤٢ق / ١٢٤٤م) بی‌حاكم شده بود، به سفارت بغداد مأمور گشت و در راه بغداد در معرّه بیمار شد و به حماه بازگشت و در همانجا درگذشت (هوار، ٨٢؛ سبكی، همانجا). شهاب دشتی از ابن ابی الدّم روایت كرده (ذهبی، همانجا) و مُزَیر تقی‌الدین ابومحمد ادریس، محدّث حَماه نیز از او استماع كرده است (ابن صابونی، ٢٩٥). ابن ابی الدم شعر نیز نیكو می‌گفته است. آثار مهم او از این قرار است:
١. كتاب ادب القضاء یا الدرر المنظومات فی الاقضیة و الحكومات، این كتاب كه در ١٩٧٥م در دمشق به چاپ رسیده در یك مقدمه، ٦ باب و یك خاتمه است و از لحاظ تنظیم و ترتیب و تبویب و از نظر تلخیص اقوال فقهی در نزد شافعیان از كتب معتبر در آداب قضاست (زحیلی، ١٣).
٢. كتاب فی التاریخ یا تاریخ ابن ابی الدم یا التاریخ الاسلامی، مؤلف در مقدمۀ كتاب می‌گوید كه روزگاری دراز بر آن بوده است كه كتابی به نام حامی‌ خود الملك المظفر تقی‌الدین محمود تألیف كند، اما انجام این كار به خاطر دشواری در گزینش موضوع باب طبع ملك مظفر به تأخیر افتاده بود. مؤلف این اثر را در آستانۀ جلوس مظفر بر تختِ پدر نوشته و آن را با گزارشی در باب سلطنت و عدالت او پایان داده است. این كتاب حوادث میان ولادت پیامبر اسلام تا ٦٢٧ق / ١٢٣٠م را در بردارد و از امتیازات آن می‌توان از گزارشی دربارۀ ایوبیان (ه‌ م) نام برد كه مؤلف آن را عمدتاً از اثر عمادالدین كاتب اصفهانی (د ٥٩٧ق / ١٢٠١م) برگرفته است. علاوه بر آن، ابن ابی الدم در این اثر تاریخ عباسیان را تا سال پنجم عهد المستنصر بالله (خلافت ٦٢٣-٦٤٠ق / ١٢٢٦-١٢٤٢م) آورده است. نویسنده در این كتاب بارها به اثر بزرگ‌ترش، التاریخ الكبیر (تاریخ مظفری)، اشاره كرده است. از این كتاب دو نسخه در خزانۀ بانكیپور نگهداری می‌شود (بانكیپور، XV / ٨-١٠). همچنین یك نسخه از این كتاب در كتابخانۀ بادلیان موجود است (همان، XV / ٩).
٣. تاریخ مظفری (التاریخ الكبیر)، مؤلف این كتاب را در ٦ مجلد به نام الملك المظفر تقی‌الدین محمود نوشته است. بخش مربوط به صقلیه (سیسیل) از تاریخ كبیر به زبان ایتالیایی ترجمه و در ١٦٥٠م در رم چاپ شده است (زیدان، ٣ / ٨٨). سخاوی از یك كتاب دیگر او با نام التاریخ المقفی یاد كرده است (صص ٣٦٠، ٣١٥). از این كتاب جز سخاوی كسی نام نبرده؛ به نظر می‌رسد كه این كتاب همان تاریخ كبیر مظفّری است كه كلمۀ «المظفری» به «المقفی» تحریف شده است.
٤. شرح كتاب الوسیط المحیط باقطار البسیط غزالی، این كتاب بالغ بر ٢٦ جزء بوده است كه جزء اول آن در دارالكتب المصریة به شمارۀ ٤٢١ فقه تیمور، نگهداری می‌شود و نسخۀ عكسی از دست‌نویس كتابخانۀ احمد سوم (تركیه) در معهد المخطوطات در الجامعة العربیة (مصر)، به شمارۀ ٢٦٨ فقه شافعی محفوظ است (زحیلی، ١٢). بروكلمان از شرح ابن ابی الدم بر وسیط به نام ایضاح الاغالیط یاد كرده است (GAL, S, I / ٧٥٣).
٥. تدقیق العنایة فی تحقیق الروایة، نسخۀ خطی از آن به شمارۀ ٥٤٤ در كتابخانۀ الجزیره موجود است (GAL, S, I / ٤٢٤). كتاب دیگر ابن ابی الدم الفرق الاسلامیة است (همانجا).
ابن ابی الدم شهرت كاتب یهودی دوران الحاكم بامرالله (٣٨٦-٤١١ق / ٩٦٦-١٠٢٠م) خلیفۀ فاطمی‌ مصر نیز بوده و گویا حمامی ‌در قاهره ساخته بوده كه به نام او معروف بوده است (بستانی ب).

مآخذ

ابن صابونی، محمدبن علی، تكملة الاكمال، به كوشش مصطفی جواد، بغداد، ١٣٧٧ق / ١٩٥٨م؛
ابن عماد حنبلی، عبدالحی بن احمد، شذرات الذهب، قاهره، ١٣٥١ق / ١٩٣٢م؛
ابن قاضی شهبه، ابوبكر احمدبن شهبه، طبقات الشافعیه، به كوشش حافظ عبدالعلیم خان، حیدرآباد دكن، ١٣٩٨ق / ١٩٧٨م؛
ابن واصل، محمدبن سالم، مفرج الكروب فی اخبار بنی ایوب، به كوشش حسنین محمد ربیع و سعید عبدالفتاح عاشور، قاهره، ١٩٧٢م، ٤ / ١٧٣-١٧٤، ٢٧٠-٢٧١؛
ابن وردی، عمربن مظفر، تتمة المختصر فی اخبار البشر، به كوشش احمد رفعت بدراوی، بیروت، ١٣٨٩ق / ١٩٦٩م؛
ابوالفداء، المختصر فی اخبار البشر، بیروت، دارالمعرفة؛
اسنوی، عبدالرحیم بن حسن، طبقات الشافعیة، به كوشش عبدالله جبوری، بغداد، ١٣٩٠ق / ١٩٧٠م، ١ / ٥٤٦-٥٤٧؛
بستانی ب؛
حموی، محمدبن علی، التاریخ المنصوری، به كوشش ابوالعید دودو، دمشق، ١٤٠١ق؛
ذهبی، محمدبن احمد، سیر اعلام النبلاء، به كوشش بشار عواد معروف و محیی هلال السرحان، بیروت، ١٤٠٥ق / ١٩٨٥م؛
زحیلی، محمد مصطفی، مقدمه بر كتاب ادب القضاء ابن ابی الدم، دمشق، ١٣٩٥ق؛
زیدان، جرجی، تاریخ آداب اللغة العربیة، به كوشش شوقی ضیف، قاهره، ١٩٧٥م؛
سبكی، عبدالوهاب ابن علی، طبقات الشافعیة الكبری، به كوشش عبدالفتاح محمد الحلو و محمود محمد طناحی، قاهره، ١٣٨٣ق / ١٩٦٤م، ٨ / ١١٤- ١١٨، ٣٣٤-٣٣٦؛
سخاوی، محمدبن عبدالرحمن، الاعلان بالتوبیخ، به كوشش فرانتز روزنتال، بغداد، ١٣٨٢ق / ١٩٦٣م؛
صفدی، خلیل بن ایبک، الوافی بالوفیات، به كوشش س. دیدرینگ، بیروت، ١٩٧٢م؛
كتبی، محمدبن شاکر، فوات الوفیات، به كوشش احسان عباس، بیروت، ١٩٧٣-١٩٧٤م؛
هوار، كلمان، «ادبیات جغرافی‌نگاری و تاریخ‌نگاری در اسلام»، تاریخ‌نگاری در اسلام، به كوشش یعقوب آژند، تهران، ١٣٦١ش؛
نیز:

Bankipore;
GAL, GAL, S;
Rosenthal, Frantz, A History of Muslim Historiography, Leiden, ١٩٦٨.

محمدآصف فکرت