بالْتاچیْ مُحَمَّدْ پاشا (د ١١٢٤ق/ ١٧١٢م)، صدراعظم دولت عثمانی در روزگار سلطنت احمد سوم (ﺣﮑ ١١١٥-١١٤٣ق). وی به پاکجه مؤذن (ثریا، ٤/ ٢٠٨) و گوزلجه مؤذن (طیارزاده، ٢/ ١٤٦) نیز مشهور است.
محمد در عثمانجق از توابع قسطمونی زاده شد شیخی، ٢/ ٣/ ٤٣٦؛ ثریاف همانجا). از دوران کودکی او آگاهی دقیقی در دست نیست. وی به عنوان بالتاچی (تبردار) در صنف بالتاچیان وارد دستگاه حکومتی شد (طیارزاده، همانجا) و در مناصب مؤذنی، منشیگری، میرآوری و قاپودانی خدمت کرد و سرانجام در ١١١٦ق/ ١٧٠٤م پس از قلایلی احمدپاشا، به صدراعظمی برگزیده شد، اما چندی بعد از این مقام عزل گردید و بار دیر در ١١٢٢ق/ ١٧١٠م به صدرات منصوب شد (همانجاها).
پناهنده‌شدن کارل پادشاه سوئد به عثمانی و جنگهای روس و عثمانی از رویدادهای هم دوران صدرات کوتاه اوست. در این دوره روسها با ساختن استحکامات جنگی و کشتیهای رزمی در بندر دریای آرُف و برانگیختن مسیحیا آن نواحی و تصرف قلعۀ آزف (جودت، I-XII/ ٩٢) به دولت عثمانی اعلان جنگ دادند و فرماندهی سپاه عثمانی در این جنگ به محمد پاشا به عنوان فرمانده سپاه و صدراعظم، ﻧﮑ: آق‌تپه، ١٣٣-١٣٢). وی در سمت فرماندهی معاهده‌ای نه چندان مناسب که در تایرخ به معاهدۀ پروت معروف است، منعقد ساخت. نظریات گوناگونی در تأیید یا انتقاد از سییاست او در این جنگ و انعقاد معاهده‌ای وهن‌اور، آن هم در هنگامی که احتمال پیروزی عثمانیها می‌رفت، اظهار شده است. چنانکه او را حتێ به گرفتن رشوه از تزار روس متهم کرده‌اند (شاو، ١/ ٤٠٠؛ هامرپورگشتال، ٤/ ٢٩٨٢؛ ثریا، ٤/ ٢٠٨-٢٠٩).
بالتاچی مردی خردمند، مدبر، جسور و درعین‌حال مکار و غدار (همانجا؛ هامرپورگشتال، ٤/ ٢٩٤٢)، و گویا هنردوست و اهل قلم نیز بود (IA, II/ ٢٩٦). وی سرانجام در شوال ١١٢٣ پس از ٥/ ٢ سال صدرات (طیارزاده، همانجا) به عدم موفقیت در جنگ از مقام خود معزول، و اموالش مصادره شد. او نخست به جزیرۀ میدلّی، و سپس به لیمنی تبعید گردید و پس از مدتی بر اثر بیماری در همانجا درگذشت و درجوار آرامگاه شاعر عارف، شیخ مصری دفن گردید (هامرپورگشتال، ٤/ ٢٩٨٢؛ IA، همانجا). سن او را به هنگام مرگ بیشتر از ٥٠ سال دانسته‌اند (طیارزاده، همانجا)؛ بنابراین، می‌بایست در حدود سال ١٠٧٤ق/ ١٦٦٣م زاده شده باشد.

مآخذ

ثریا، محمد، سجل عثمانی (تذکرۀ مشاهیر عثمانیه)، استانبول، ١٣١٦ق؛
شاو، ١. ج. وا.ک شاو، تاریخ امپراتوری عثمانی و ترکیۀ جدید، ترجمۀ محمود رمضان‌زاده، مشهد، ١٣٧٠ش؛
شیخی محمد افندی، وقایع الفضلاء (ذیل الشقائق النعمانیة)، به کوشش عبدالقادر اوزجان، استانبول، ١٩٨٩م؛
طیارزاده، احمدعطا، تاریخ، استانبول، ١٢٩٧ق؛
هامرپورگشتال، یوزف، تاریخ امپراتوری عثمانی، ترجمۀ میرزا زکی علی‌آبادی، به کوشش جمشید کیانفر، تهران، ١٣٦٩ش؛
نیز:

Akepe, M.M., «Balatix Mehmed Paṣa 'nin ١٧١١ Prut seferi ile iligili emirleri», Tarikh enstitüsü dergisi, Istanbul, ١٩٧٠, no.١;
Cevdet, A., Tezâkir, ed, C. Bayson, Ankara, ١٩٨٦;
IA.
محبوبه هریسچیان