اِبْنِ اَبی زَرْع، ابوالحسن علی بن عبدالله یا علی بن محمد بن احمد بن عمر فاسی، مورخ مغربی (د پس از ٧٢٦ق / ١٣٢٦م). از احوال او همین قدر می‌دانیم كه در فاس به توثیق و ارزیابی احادیث اشتغال داشت و در آن كار وی را به عدل ستوده‌اند (فروخ، ٦ / ٤٠٧). اثر معروف و موجود او الانیس المطرب بروض القرطاس فی اخبار ملوك المغرب و تاریخ مدینة فاس است كه به قرطاس نیز شهرت دارد. گروهی بر این عقیده‌اند كه قرطاس مصحّف فرطاس است و آن نام باغی است در فاس كه گفته شده زیری بن عطیة المغراوی فرمانروای مغرب در سدۀ ٤ق / ١٠م به دست خود آن را احداث كرده بوده است (عبادی، ٣٤٨). قرطاس عموماً در تاریخ مغرب و خصوصاً در تاریخ شهر فاس نوشته شده است و رخدادهای دوران حكومت دولتهای ادریسی حسنی، زناته، مرابطین، موحدین و مرینیین را، از سده ٢ق / ٨م تا ٧٢٦ق یعنی روزگار سلطان ابوسعید عثمان بن یعقوب مرینی، در بر دارد. وی در این كتاب نخست هر دولتی را با ذكر نسب، قبایل و مراحل تأسیس آن آورده، سپس به شرح حال هر یك از سلاطین آن دولت به تفصیل و با ذكر نام و نسب، لقب، شمایل، صفات، مادر، فرزندان، حاجب، وزیر، قضات، پزشكان، فقیهان و جز آنها پرداخته است. سرانجام رخدادهای اجتماعی و اقتصادی آن روزگار، وفیات اعیان، وضع نرخها، بروز بیماریها و حوادث طبیعی را یاد كرده است. این كتاب چندین بار به چاپ رسیده است. بار اول در ١٣٠٣ق / ١٨٨٦م پس از آن مكرر در فاس و نیز در رباط در ١٣٥٥ق / ١٩٣٦م طبع گردیده و به زبانهای لاتین (توسط تورنبرگ، اوپسالا، ١٨٤٣-١٨٤٦م)، آلمانی (به وسیلۀ دُمبی، آگرام، ١٩٧٤-١٧٩٧م)، پرتغالی (به سعی مورا، لیسبون، ١٨٢٤م)، فرانسه، (توسطّ بومیه، پاریس، ١٨٦٠م) و اسپانیایی (به وسیله هویسی، والانس، ١٩٤٨م) ترجمه شده است (EI٢;
GAL, S, II / ٣٣٩;
GAL, II / ٣١٢).
گروهی تألیف قرطاس را به صالح بن عبدالحلیم نسبت داده‌اند، و برخی نیز از دو تألیف به نام قرطاس یاد كرده‌اند كه پذیرفته نیست (نك‌ ‌: مقدمۀ ناشر بر نسخه چاپی انیس المطرب، ٥). بیش‌تر مورخانی كه از این كتاب استفاده و نقل كرده‌اند، از ابن ابی‌زرع، مؤلف آن نیز نام برده اند (ابن خلدون، ٤ / ٢٩، ٦ / ٣٧٢؛ قلقشندی، ٥ / ١٨٩؛ ناصری، ١ / ٦٢، ١٥٣، ١٧٥، ٣ / ٨، ٤٤، ٩٦). ناصری حتی سال ختم تألیف كتاب (٧٢٦ق) را نیز تصریح كرده، اما نام آن را الانیس المغرب القرطاس فی اخبار ملوك المغرب و تاریخ مدینة فاس آورده است كه ظاهراً تحریفی از نام اصلی كتاب است (٣ / ١٨٠). ابن خطیب نیز از تاریخ ابن ابی زرع نقل كرده، ولی آن را روض القرطاس نامیده است (١ / ٨٠).
از دیگر تألیفات ابن ابی زرع كتاب الذخیرة السنیة فی تاریخ دولة المرینیة (نك‌ : مقدمۀ قرطاس، ٧) و نیز ازهار البستان فی اخبار الزّمان، یا به ضبط حاجی خلیفه (٢ / ٩٦٢) زهرة البستان فی اخبار الزمان است كه خود از كتاب اخیر با صفت كتاب بزرگ (كتابنا الكبیر) یاد كرده است (١٩، ١٣١).

مآخذ

ابن ابی زرع، علی، الانیس المطرب بروض القرطاس فی اخبار ملوك المغرب و تاریخ مدینة فاس، رباط، ١٩٧٢م؛
ابن خطیب، لسان‌الدین، الاحاطة فی اخبار غرناطة، به كوشش محمد عبدالله عنان، قاهره، ١٩٥٥م؛
ابن خلدون، تاریخ، بیروت، ١٩٥٩م؛
حاجی خلیفه، كشف الظنون، استانبول، ١٩٤١، ١٩٧١م؛
زیدان، جرجی، تاریخ آداب اللغة العربیة، قاهره، ١٩٥٧م، ٣ / ٢٢٣؛
عبادی، مختار، فی تاریخ المغرب و الاندلس، بیروت، ١٩٧٨م؛
فروخ، عمر، تاریخ الآداب العربی، بیروت، ١٩٨٣م؛
قلقشندی، احمدبن علی، صبح الاعشی، مصر، مؤسسة المصریة العامة للتألیف و التّرجمة؛
ناصری، احمدبن خالد، الاستقصا، به كوشش جعفر ناصری و محمد ناصری، دارالبیضا، ١٩٥٤م؛
نیز:

EI٢;
GAL;
GAL, S

محمدآصف فکرت