اُروچْ بِیك‌ (د پس از ٩٠٧ق‌/ ١٥٠١م‌)، فرزند عادل‌، یكی‌ از نخستین وقایع‌نگاران‌ دورۀ عثمانی‌. از زندگی‌ او آگاهی‌ چندانی‌ در دست نیست‌. از وقف‌ نامه‌ای‌ كه‌ از وی‌ در بایگانی‌ نخست‌وزیری تركیه‌ محفوظ است‌ (نك‌ : بلدیسنو، ٣٦٢، ٣٦٠) و نیز از «دیباچۀ» تواریخ‌ آل عثمان‌ بر می‌آید كه‌ پدرش‌ ابریشم‌ فروش‌ بوده‌، و اروچ‌ خود در ادرنه‌ زاده‌ شده‌ است‌ (نك‌ : بانارلی‌، ٤٩٩؛ بابینگر، ٢٣؛ IA, IX/ ٤١٨). تاریخ‌ تولد و درگذشت‌ وی‌ نیز روشن‌ نیست‌. باتوجه‌ به همان وقف‌نامه‌ كه‌ دارای‌ تاریخ‌ ٩٠٥ق‌ (بلدیسنو، ٣٦٣). است‌ و نیز با توجه‌ به‌ نوشته‌های‌ نسخۀ تواریخ‌ آل‌ عثمان‌ موجود در كتابخانۀ مانیسا كه‌ رویدادها را تا ٩٠٧ق‌ آورده‌ (IA، همانجا)، می‌توان‌ چنین احتمال‌ داد كه‌ او تا این‌ سالها زنده‌ بوده‌، و در روزگار سلطان محمد دوم (حك‌ ٨٥٠ -٨٨٦ق‌) و پسرش بایزید دوم ‌(حك‌ ٨٨٦-٩١٨ق‌) می‌زیسته است ‌(بانارلی‌، همانجا).
تواریخ آل عثمان‌ كه به‌ تاریخ‌ اروچ‌ بیك نیز معروف‌ است‌، یگانه‌ اثری‌ از اوست كه‌ برجای‌ مانده‌ است‌. باید گفت‌ در سدۀ ٩ق‌/ ١٥م‌ كتابهایی مجهول‌المؤلف‌ با عنوان‌ تواریخ آل عثمان‌ حاوی‌ تاریخ خاندان‌ عثمانی و قهرمانیهای‌ آنان‌ به‌ صورت عامه‌پسند نوشته می‌شد و برخی‌ از مؤلفان‌ نیز به‌ پیروی‌ از آنان‌ و به‌ همان‌ روش به‌ تألیف آثاری‌ به‌ همان‌ نام‌ دست‌ می‌زدند كه‌ تاریخ‌ اروچ‌بیك‌ و عاشق‌ پاشازاده‌ در زمرۀ آنهاست‌ (همو، ٤٩٨-٤٩٩). اروچ‌ كه‌ احتمالاً تواریخ‌ آل‌ عثمان‌ را در نخستین‌ سالهای‌ سدۀ ١٠ق‌ به‌ اتمام‌ رساند (همانجا)، در تألیف‌ آن‌ از مناقب‌نامۀ یاخشی‌ فقیه‌ سود جست (بابینگر، نیز IA، همانجاها). این‌ كتاب‌ شرح‌ رویدادهای‌ تاریخ‌ عثمانی‌ از روزگار عثمان‌ اول‌ تا بایزید دوم‌ را به‌زبانی‌ ساده و عامه‌پسند همراه‌ با افسانه‌هایی‌ در باب‌قهرمانیهای‌ سلاطین‌ عثمانی‌، در بر دارد.
تواریخ‌ آل‌ عثمان‌ در ١٩٢٥م‌ به‌ كوشش‌ فرانتس‌ بابینگر و با مقدمه‌ای‌ به‌ زبان‌ آلمانی‌ در برلین‌ چاپ‌ شده‌ است‌ (بابینگر، ٢٤-٢٣؛ ئوزگه‌، III/ ٨٤٥). از نویسندگان‌ و مورخان‌ عثمانی‌، محمد سعید افندی‌ در اثر معروف‌ خود نوپیدا IA)، همانجا؛ «آثار...»، II/ ٣٢٣) و نیز احمد عطا طیارزاده‌ در كتاب‌ تاریخ‌ خود (٣/ ٣٢٤)، همچنین‌ روحی‌ ادرنه‌ای و ادریس بدلیسی‌ ــ احتمالاً در كتاب‌ هشت‌ بهشت‌ (میدان‌ لاروس‌، IX/ ٦٢٤) ــ از تواریخ‌ آل‌ عثمان‌ اروچ‌ بیك‌ سود جسته‌، و آن‌ را در شمار منابع‌ خود معرفی‌ كرده‌اند و بروسه‌لی‌ نیز در كتاب خود از این‌ اثر نام‌ برده‌ است‌ (٣/ ١٨٠). این‌ كتاب‌ به‌ فرانسه‌ نیز ترجمه‌ شده‌ است‌ (بابینگر، ٢٤).

مآخذ

بروسه‌لی‌، محمد طاهر، عثمانلی‌ مؤلفلری‌، استانبول‌، ١٣٤٢ق‌؛
طیارزاده‌، احمد عطا، تاریخ‌، استانبول‌، ١٢٩٣ق‌؛
نیز:

Babinger, F., Die Geschichtsschreiber der Osmanen und ihre Werke, Leipzig, ١٩٢٧;
Banarlı, N. S., Türk edebiyâtı târihi, Istanbul, ١٩٨٧;
Beldiceanu-Steinherr, I., «Un legs pieux du chroniqueur Uruj», Bulletin of the School of Oriental and African Studies, London, ١٩٧٠, vol. XXXIII;
Büyük Türk klâsikleri, Istanbul, ١٩٨٥;
IA;
Özege, M. S., Eski harflerle basılmıs türkçe eserler Katoloğu, Istanbul, ١٩٧٥;
Meydan-Larousse, Istanbul, ١٩٨٧.
علی‌اكبر دیانت‌