اِبْنِ مُسْتَوْفی اِرْبِلی، ابوالبركات شرف الدين مبارك بن احمد بن مبارك بن موهوب بن غنيمة بن غالب لخمی اربلی (٥٦٤-٦٣٧ق / ١١٦٩- ١٢٣٩م)، مورخ، اديب، شاعر، آشنا به علم حديث و متبحر در فن استيفا. وی در اربل (در عراق كنونی) متولد شد (ياقوت، ١ / ١٨٧؛ ابن خلكان، ٤ / ١٧٤). بسياری از افراد خاندان وی اهل فضل و ادب بوده اند. پدرش، ابوالفتح احمد، بعد از مرگ پدر تا پايان عمر در اربل متصدی ديوان استيفا بود. عم او نيز كه از فضلای زمان بود، به همين شغل اشتغال داشت (منذری، ٣ / ٥٢٢؛ ابن خلكان، ٤ / ١٥١). ابن مستوفی قرآن و ادبيات را از محمد بن يوسف بحرانی و مكّی بن ريّان ماكسينی آموخت و از عبدالوهاب بن هبةالله و مبارك بن طاهر خزاعی و عده‌ای ديگر حديث شنيد (منذری، همانجا) و از چند تن از علمای زمان خود اجازۀ روايت گرفت (همانجا؛ ذهبی، سير، ٢٣ / ٥٠).
ابن مستوفی در زمان امارت ملك مظفرالدين كوكبوری (د ٦٣٠ق / ١٢٣٣م) فرمانروای اربل منصب استيفا را كه در اين نواحی شغل بزرگی به شمار می رفت، به عهده داشت و در ٦٢٩ق مقام وزارت ملك مظفر را يافت و تا مرگ وی در همين سمت باقی بود. يك ماه بعد از مرگ ملك مظفر، مستنصر در اواسط شوال ٦٣٠ اربل را به تصرف خود درآورد (ابن خلكان، ٤ / ١٥٠-١٥١؛ فروخ، ٣ / ٥٣٢) و ابن مستوفی را به خدمت ديوانی فراخواند و شغل وزارت را به پيشنهاد كرد، ولی او از قبول اين سمت سرباز زد (ابن خلكان، ٧ / ٣٢٦) و گوشه‌نشينی اختيار كرد و به همين نحو روزگار می‌گذرانيد (منذری، همانجا؛ ابن خلكان، ٤ / ١٥١؛ ابن عماد، ٥ / ١٨٧)، تا اينكه مغولان در ٦٣٤ق شهر اربل را متصرف شدند و او با عده‌ای از امرای لشكر و اهالی اربل به قلعه پناهنده شد و جان سالم به در برد. پس از آنكه مغولان شهر اربل را تخليه كردند، ابن مستوفی به موصل رفت و مورد استقبال امير آنجا قرار گرفت و از حمايت او بهره‌مند شد و در آنجا از مقرری و نيز از كتابهای نفيسی كه داشت، استفاده می‌كرد و تا آخر عمرش در آن شهر بود و در همانجا درگذشت و در مقبرۀ سابله بيرون باب ‌الجصاصه به خاك سپرده شد (ابن خلكان، ٤ / ١٥١، ٧ / ٣٢٦).

آثـار چاپی

١. شرح المشكل من ديوان ابی تمام و المتنبی يا النظام فی شرح شعر المتنبی و ابی تمام (نك‌ : ابن خلكان، ٤ / ١٤٧). اين كتاب در ١٠ جلد و به كوشش محمد عبده عزّام در ١٩٣٥م در قاهره به چاپ رسيده است (GAL,S,I / ١٣٦)؛ ٢. بناهة البلد الخامل لمن ورده من الاماثل. اكثر مطالب اين كتاب دربارۀ تاريخ ادبا و ملوك است و به تاريخ اربل معروف شده است. اين اثر به نوشتۀ ابن خلكان (همانجا) در ٤ جلد تدوين يافته (قس: GAL, S, I / ٤٩٦) و به عقيدۀ روزنتال با خط خود مؤلف در ٥ جلد نوشت شده و سليمان بن عبدالله ابن ابی الحسن زنجانی مكی آن را تلخيص كرده است (صص ٦١٤-٦١٥؛ ذهبی، تاريخ الاسلام، ٣٢٩). جلد چهارم اين كتاب به عنوان آخرين جلد در چستربيتی به شمارۀ ٤٠٩٨ موجود است ( آربری، V / ٣١)، اما صقار (١ / ٩) معتقد است نسخۀ مذكور جلد دوم اين كتاب است كه به دست ما رسيده، نه جلد چهارم. اين جلد به كوشش سامی صقار در دو قسمت در عراق (١٩٨٠م) به چاپ رسيده است.

آثار يافت نشده

١. اباقماش، دربارۀ ادب و نوادر و غيره (ابن خلكان، همانجا)؛ ٢. اثبات المحصل فی نسبة ابيات المفصل، كه در دو جلد تدوين يافته. ابن مستوفی در اين كتاب از ابياتی كه زمخشری در المفصل به آنها استشهاد جسته، سخن رانده است (همانجا)؛ ٣. ديوان شعر (همانجا؛ ذهبی، سير، ٢٣ / ٥١)؛ ٤. سرّ الصنعة (ابن خلكان، همانجا).

مآخذ

ابن خلكان، وفيات؛
ابن عماد حنبلی، عبدالحی بن احمد، شذرات الذهب، قاهره، ١٣٥١ق؛
ابن مستوفی، مبارك بن احمد، تاريخ اربل، به كوشش سامی صقار، بغداد، ١٩٨٠م؛
ذهبی، محمدبن احمد، تاريخ الاسلام، به كوشش بشار عواد معروف و ديگران، بيروت، ١٤٠٨ق / ١٩٨٨م؛
همو، سير اعلام النبلاء، به كوشش بشار عواد معروف و محيی هلال السرحان، بيروت، ١٤٠٤ق / ١٩٨٤م؛
روزنتال، فرانتس، علم التاريخ عند المسلمين، ترجمۀ صالح احمد العلی، به كوشش محمد توفيق حسين، بغداد، ١٩٦٣م؛
صقار، سامی، مقدمه بر تاريخ اربل (نک‌ : ابن مستوفی در همين مآخذ)؛
فروخ، عمر، تاريخ الادب العربی، بيروت، ١٩٨٣م؛
منذری، عبدالعظيم بن عبدالقوی، التكملة لوفيات النقلة، به كوشش بشار عواد معروف، نجف، ١٣٨٨ق / ١٩٦٨م؛
ياقوت، بلدان؛
نيز:

Arberry;
GAL, S.

ابوالحسن دیانت