اَحْمَد (اول) (٩٩٨-٢٣ ذیقعدۀ ١٠٢٦ ق / ١٥٩٠-١٢ نوامبر ١٦١٧ م)، چهاردهیمن سلطان عثمانی، معاصر با شاه عباس اول صفوی.
احمد در شهر مغنیسه (امروز: مانیسا) به دنیا آمد. در چهارده سالگی (١٨ رجب ١٠١٢ ق / ١٢ دسامبر ١٦٠٣ م)، درگذشت پدر و جلوس خود را با صدور «خط شریف» (فرمان)، خطاب به قاسم پاشا، قائم مقام صدر اعظم، اعلان كرد‌ (عطایی، ٦٠٨- ٦٠٩؛ صولاق‌زاده، ٦٨٤). دورۀ سلطنت احمد یكی از پرآشوب‌ترین ادوار حكومت خاندان عثمانی و نیز آغاز ضعف قدرت نظامی و سیاسی آن است. جنگ در مرزهای شرقی با ایران و در غرب با دولت اتریش و شورشهای پی‌درپی داخلی در آناتولی و سوریه از مهم‌ترین رویدادهای عصر سلطنت وی به شمار می‌آید.
در آستانۀ جلوس احمد، سپاه عثمانی درگیر نبرد با ایران بود و سلطان، جغاله‌زاده (جغال اوغلو) سنان پاشا را كه به تازگی از مأموریت بازگشته بود (نعیما، ١ / ٣٧٦)، به فرماندهی این سپاه برگزید (اسكندربیك، ٢ / ٦٦٧؛ عطایی، ٦٠٩؛ نعیما، ١ / ٣٩٨). سنان پاشا در آغاز از شاه عباس تقاضای صلح كرد و چون پذیرفته نشد، روی به پیكار آورد و در نزدیكی تبریز (برای تفصیل، نك‌ : اسكندربیك، ٢ / ٦٧٢، ٦٩٥-٧٠٦؛ فلسفی، ٢ / ١١٣) در حوالی دریاچۀ ارومیه از شاه عباس شكست خورد و به دیاربكر عقب‌نشینی كرد و در همانجا درگذشت (اسكندربیك، ٢ / ٧٠٦؛ هامر پورگشتال، ٨ / ٦٧- ٦٨). پس از مدتی، سلطان احمد، مراد پاشای وزیر اعظم را با اختیارات وسیع مأمور حل اختلاف با ایران كرد. فعالیتهای مراد پاشا در برقراری صلح، به اعزام هیأتی از سوی شاه عباس به ریاست قاضی خان و همراهی برخی از قضات اصفهان و قزوین با تحف و هدایا و نامه‌ای خطاب به سلطان احمد انجامید (اسكندربیك، ٢ / ٨٢٠، ٨٢٢، ٨٢٧- ٨٤٩؛ نعیما، ٢ / ٩٤). دولت عثمانی نیز طی نامه‌ای با انشای شیخ‌الاسلام محمد افندی به منظور «اصلاح ذات البین ... ، صلاح حال رعایا و رفاه احوال برایا» (فریدون بیك، ٢ / ٢٥٧، ٢٥٩) صلح را پذیرفت. به موجب معاهدۀ صلح، مرزهای دو كشور به حال سابق ــ زمان سلطان سلیمان و شاه طهماسب ــ بازگشت (اسكندربیك، ٢ / ٨٦٤؛ فریدون بیك، ٢ / ٢٦٠) و عثمانیها از ادعای خود بر آذربایجان و ایالات غربی ایران صرف‌نظر كردند. نواحی، معابد و مسالك تابع «دارالسلام» بغداد به عثمانیها واگذار شد و مقرر گشت كه ایرانیان از سبّ خلفا خودداری كنند و در مقابل آزادانه برای زیارت به اماكن مقدسه روند و نیز سالانه ٢٠٠ بار ابریشم و دیگر متاع بی‌نظیر به عثمانی ارسال دارند (برای تفصیل، نك‌ : همو، ٢ / ٢٥٧-٢٦١؛ نعیما، ٢ / ١١٣-١١٤، ١٣٦) نقض پیمان از سوی دولت عثمانی (اسكندربیك، ٢ / ٨٨٧) و محاصرۀ ایروان از جانب محمد پاشا صدر اعظم آن دولت (همو، ٢ / ٩٠٣) از یك سو و تعلل ایران در ارسال ابریشم و اختلاف بر سر نواحی قفقازیه از دیگر سوی (نعیما، ٢ / ١٣٦-١٥٠؛ پچوی، ٢ / ٣٤٣-٣٤٥)، موجب بروز جنگ دیگری در ١٠٢٦ ق شد كه با درگذشت سلطان احمد و نیز شكست خلیل پاشا سردار عثمانی (اسكندربیك، ٢ / ٩٢٥، ٩٣٢) برای عثمانیها نتیجه‌ای به بار نیاورد.
جنگ با اتریش نیز كه با فتح قلعۀ استرغون تا اندازه‌ای به سود عثمانیها تمام شده بود (نك‌ : پچوی، ٢ / ٣٠١- ٣٠٨)، بر اثر بروز ناآرامیهایی در داخل كشور، با عقد معاهدۀ سیتوا (زیتواتروق) به پایان رسید. انعقاد این معاهده نقطۀ عطفی در مناسبات خارجی دولت عثمانی شمرده می‌شود، زیرا نخستین‌بار دولت عثمانی خود را با طرف مقابل دارای حقوق یكسان دانست و اصول روابط بین‌الملل را پذیرفت (مراد، ٤ / ٣٧٣، ٣٨٠). به موجب این معاهده فرمانروای اتریش، از سوی عثمانیها به عنوان امپراتور شناخته شد و مالیاتی كه اتریش هر ساله متعهد به پرداخت آن بود، به‌طور مقطوع و فقط یك بار به مبلغ ٠٠٠’٢٠٠ آلتون پرداخت گردید. در مقابل، اتریش نیز از ادعای خود بر اردل و مجارستان جنوبی صرف‌نظر كرد و حكومت بوچقای را به رسمیت شناخت (هامر پورگشتال، ٨ / ٧٢-٨٤؛ مراد، ٤ / ٣٨٠-٣٨١).
جنگهای طولانی، سربازگیریهای پی‌درپی و مالیاتهای گزاف، شورشهایی را در سراسر آناتولی در دورۀ فرمانروایی سلطان احمد پدید آورد. در میان این شورشیان از جان پولاداوغلو، قره سعید، چاووش موصلی، قلندر اوغلو كه در نواحی مانیسا و بورسا (برای تفضیل، نك‌ : نعیما، ٢ / ٢-٣٤؛ هامر پورگشتال، ٨ / ٥٥-٥٦، ٨٥-١٠٦)، و نیز از معن اوغلو (نعیما، ٢ / ١١٩ به بعد) كه در سوریه فرمان می‌راند، می‌توان نام برد. از میان آنان جان پولاد اوغلو به دربار عثمانی پناهنده شد و به حكومت طمشوار مأموریت یافت، ولی بر اثر بد رفتاری با مردم و خیانت به حكومت مركزی، دستگیر و در همانجا اعدام شد (قره مانی، ٣٣٥؛ نعیما، ٢ / ٢١-٢٢؛ پچوی، ٢ / ٣٣٠-٣٣٤). قلندر اوغلو نیز از مراد پاشا شكست خورد و به ایران فرار كرد (نعیما، ٢ / ٣٣؛ هامر پورگشتال، ٨ / ٩٧)، اما ارتش عثمانی كه در حوالی شام با معن اوغلو (فخرالدین معن) درگیر شد، موفقیتی به‌دست نیاورد (نعیما، ٢ / ١١٩-١٢٣؛ خالدی، ٧، جم‌ ). از دیگر رویدادهای زمان سلطان احمد می‌بایست از پیروزیهای خلیل پاشا در دریای مدیترانه بر راهزنان دریایی نام برد (نعیما، ٢ / ٩١-٩٢).
احمد چون به سلطنت رسید، سنت برادركشی را كه در میان سلاطین عثمانی رایج بود، با ابقای تنها برادرش مصطفی كه بعد از وی به سلطنت رسید، لغو كرد (جودت، ١ / ٤٧). به منظور ایجاد نظم در امور اداری و تجاری «قانون‌نامه»هایی تدوین كرد (هامر پورگشتال، ٨ / ١٧٢)، اما كاپیتولاسیون با كشورهای ونیز، انگلستان و فرانسه تجدید شد (همو، ٨ / ٥٢). وی توجه زیادی به شعر و ادب داشت و خود با تخلص«بختی» كه ماده تاریخ جلوسش به سلطنت (١٠١٢ ق) نیز بود، شعر می‌سرود (اولیاچلبی، ١ / ٢١٢؛ ایونسرایی، ٤؛ رضا، ٩). نسبت به علما احترام فوق‌العاده داشت (اولیاچلبی، ١ / ٢١٣-٢١٤) و محبی او را از دوستداران آل‌بیت شمرده است (ص ٢٨٤). مسجد باشكوهی كه به نام وی به «مسجد سلطان احمد»، موسوم است با ٦ مناره و ١٦ گنبد بزرگ و كوچك، در میدان اسب‌دوانی استانبول، مقابل ایاصوفیه قرار دارد (نعیما، ٢ / ٧٩-٨٠؛ اولیاچلبی، ١ / ٢١٦- ٢١٩؛ صولاق‌زاده، ٦٩٧). موقوفاتی در قاهره (همانجا)، تعمیر خانۀ كعبه و تعویض ناودان آن از نقره به طلا (نعیما، ٢ / ٩٠-٩١، ١٠٤) از آثار خیریۀ او به شمار می‌روند. سلطان احمد پس از یك دوره بیماری كوتاه و پس از ١٤ سال سلطنت درگذشت و در آرامگاهی كه در كنار مسجد سلطان احمد ساخته شده بود، به خاك سپرده شد (پچوی، ٢ / ٣٤٦؛ صولاق‌زاده، ٦٩٦). ماده تاریخ درگذشت او «مبشر الجنة» است كه با ١٠٢٦ ق مطابقت دارد (ایوانسرایی، همانجا). از فرزندان او عثمان ــ كه پس از عمویش مصطفی به سلطنت رسید ــ و مراد چهارم را می‌توان نام برد.

مآخذ

اسكندربیك منشی، تاریخ عالم آرای عباسی، به كوشش ایرج افشار، تهران، ١٣٥٠ ش؛
اولیا چلبی، محمد، سیاحتنامه، استانبول، ١٣١٤ ق؛
پچوی، ابراهیم، تاریخ، استانبول، ١٩٨٠ م؛
جودت، احمد، تاریخ، استانبول، ١٣٠٩ ق؛
خالدی، احمد، لبنان فی عهد المیر فخرالدین المعنی الثانی، به كوشش اسد رستم و فؤاد افرام بستانی، بیروت، ١٩٨٥ م؛
رضا، محمد، تذكره، به كوشش احمد جودت، استانبول، ١٣١٦ ق؛
صولاق‌زاده، محمد، تاریخ، استانبول، ١٢٩٧ ق؛
عطایی، عطاءالله، حدائق الحقائق فی تكملة الشقائق، به كوشش عبدالقادر اوزجان، استانبول، ١٩٨٩ م؛
فریدون بیك، احمد، مجموعۀ منشآت السلاطین، استانبول، ١٢٥٧ ق؛
فلسفی، نصرالله، زندگانی شاه عباس اول، تهران، ١٣٤٧ ش؛
قره‌مانی، احمد، اخبار الاول و آثار الاول فی تاریخ، بیروت، ١٢٨٢ ق؛
محبی دمشقی، محمدامین، خلاصة الاثر فی اعیان القرن الحادی عشر، قاهره، ١٢٨٤ ق؛
مراد، محمد، تاریخ ابولفاروق، به كوشش عمر فاروق، استانبول، ١٣٢٨ ق؛
نعیما، مصطفی، تاریخ، استانبول، ١٢٨١ ق؛
هامر پورگشتال، یوزف، دولت عثمانیه تاریخی، ترجمۀ محمد عطا، استانبول، ١٣٣٣ ق؛
نیز:

Ayvansaarâyî, Hâfiz Hüseyin Ve feyât-l selâtîn ve meŞâhîr-l-ricâl, Istnbul, ١٩٧٨.

علی اكبر دیانت