اَبوالْهِیْثَمِ بْنِ تَیِّهان (داحتمالاً ٣٨ ق / ٦٥٨ م)، صحابی پیامبر (ص) ‌و یار امیرالمؤمنین علی (ع). آگاهیهای چندانی از زندگی او در دست نیست و نام و نسب او نیز به صورتهای گوناگون ذكر شده است. معروف‌ترین نامی كه برای او آورده‌اند، مالك است (نك‌ : كلبی، ٢ / ٢٥؛ ابن هشام، ١ / ٤٣٣؛ یحیی بن معین، ٢ / ٥٤٦؛ دارقطنی، ١ / ٢٩٩؛ ابونعیم، گ ١٧٤ الف)‌. برخی گفته‌اند كه نام پدرش نیز مالك بود و تیهان لقب داشت و برخی تیهان را نام پدر او دانسته‌اند (نک‌ : ابن نقطه، ١ / ٤٧٥؛ ابن قدامه، ٢٢٨؛ ابن حجر، ٤ / ٢١٢). نسب او نیز چندان روشن نیست: بیشتر مآخذ او را از تیرۀ بنی زعورا از بنی عبدالاشهل از قبیلۀ اوس دانسته‌اند (نک‌ : عروة بین زبیر، ١٢٢؛ ابن هشام، ١ / ٤٣٣، ٤٥٤-٤٥٥؛ كلبی، همانجا؛ بلاذری، انساب، ١ / ٢٤٠؛ صالحی، ٣ / ٣٠٤-٣٠٥)، اما گروهی دیگر گفته‌اند كه او اصلاً از بَلی بن مالك از تیرۀ قضاعه و حلیف بنی عبدالاشهل بود (نک‌ : واقدی، ١ / ١٥٨؛ ابن‌سعد، ٣ / ٤٤٧؛ احمد بن حنبل، مسند، ٣ / ٤٦٢؛ طبری، ٢ / ٣٥٦، ٣٦٣؛ ابن عبدالبر، ٣ / ١٣٤٨؛ نیز نک‌ : ابن حزم، ٣٤٠).
ابوالهیثم برادر دیگری به نام عُبید یا عتیك داشت كه در جنگ بدر در صف مسلمانان جنگید (واقدی، كلبی، همانجاها) ‌و در اُحد به شهادت رسید (واقدی، ١ / ٣٠١؛ بلاذری، همان، ١ / ٣٢٩؛ نیز نک‌ : ابن نقطه، ١ / ٤٧٦). برخی ابوالهیثم را با او خلط كرده و گفته‌اند كه پیش از پیامبر (ص) درگذشت (نک‌ : خلیفه، ١ / ١٤٦؛ ابن اثیر، اسدالغابة، ٤ / ٢٧٤) و برخی دیگر با تردید، وی را در شمار كشته شدگان صفین آورده‌اند (نک‌ : ابن عبدالبر، ٣ / ١٣٤٨- ١٣٤٩؛ ابن اثیر، الكامل، ٣ / ٣٥١).
گفته‌اند كه ابوالهیثم پیش ازاسلام، اهل توحید و یگانه‌پرست بود و نیز با اسعد بن زراره، نخستین كسان از انصار بودند كه اسلام آوردند (ابن جوزی، ١ / ٤٦٢-٤٦٣؛ ذهبی، ١ / ١٩٠، به نقل از واقدی). وی جزء آن دسته از انصار بود كه در دو بیعت «عقبه»، با پیامبر (ص) ‌دست یاری دادند (نک‌ : ابن هشام، ١ / ٤٣٣، ٤٤٧؛ ابن سعد، ٣ / ٦٠٧) و همچنین از نقبای دوازده گانه‌ای به شمار می‌رود كه از میان بیعت كنندگان برای نشر اسلام برگزیده شدند (ابن حبیب، ٢٦٨؛ ابوزرعه، ١ / ٥٧٥؛ بلاذری، همان، ١ / ٢٤٠، ٢٥٢). پس از هجرت پیامبر (ص) میان او و عثمان بن مظعون پیمان برادری برقرار كرد (ابن حبیب، ٧٤؛ بلاذری، همان، ١ / ٢٧١؛ ‌ذهبی، همانجا) و گفته‌اند كه در پیكارهای بدر و اُحد و دیگر غزوات شركت داشته است (نک‌ : واقدی، ١ / ١٥٧- ١٥٨؛ ابن سعد، ٣ / ٤٤٨، ٦٠٧).
پس از شهادت عبدالله بن رواحه در جنگ مُؤته، پیامبر (ص) ابوالهیثم را به جای او به كار سنجش محصول خرمای خیبر و تأدیۀ سهم یهودیان از آن محصول برگماشت (‌واقدی، ٢ / ٦٩١). ابوالهیثم به روزگار ابوبكر، درخواست او را مبنی بر ادامۀ ‌مأموریتی كه پیامبر (ص) در سنجش محصول خرما به او سپرده بود، ‌نپذیرفت (نک‌ : ذهبی، همانجا)، اما در زمان عمر، وی با چند تن دیگر برای صلح فدك نزد یهودیان فرستاده شد (نک‌ : ابن شبه، ١ / ١٩٤-١٩٥؛ بلاذری، فتوح، ١ / ٣٣)، دربارۀ ابوالهیثم به روزگار عثمان اطلاعی در دست نیست، اما پس از كشته شدن او، نام ابوالهیثم جزء كسانی آمده كه متمایل به خلافت امیرالمؤمنین علی (ع) بوده‌اند (ابن ابی الحدید، ٤ / ٨، به نقل از كتاب الجملِ ابومخنف، نیز نک‌ : ٧ / ٣٦) و سرانجام هم با آن حضرت به خلافت بیعت كردند (یعقوبی، ٢ / ١٧٨؛ اسكافی، ٥١-٥٢؛ مفید، ٥١). همچنین به همراهی ابوالهیثم باعلی (ع) ‌در جنگ جمل اشاره شده است (نک‌ : طبری، ٤ / ٤٤٧، به نقل از سیف بن عمر تمیمی).
بنابر آنچه ابن ابی الحدید (٥ / ١٩٠) به نقل از نصر بن مزاحم منقری آورده، ابوالهیثم در آغاز جنگ صفین، لشكریان عراق را صف‌آرایی و به جنگ تشویق می‌كرده است، اما این امر از مسائل مورد اختلاف است، چه در روایاتی آمده كه وی سالها پیش از آن، دست كم حدود سال ٢٠ ق در ایام خلافت عمر در گذشته است (ابن حبان، ١٢؛ حاكم نیشابوری، ٣ / ٢٨٦) و به همین سبب برخی حضور او را در صفین نادرست دانسته‌اند (احمد بن حنبل، العلل، ١ / ٤٣٢؛ خلیفه، ١ / ١٤٦؛ ابن قتیبه، ٢٧٠). با اینهمه، روایت ابن ابی الحدید از نصر بن مزاحم، گرچه در نسخه‌های كنونی كتاب او دیده نمی‌شود، ولی وجود مرثیه‌ای برای ابوالهیثم، ‌در میان مراثی كشتگان صفین در كتاب نصر بن مزاحم (ص ٣٦٥)، می‌تواند اولاً حاكی از افتادگیهای در نسخه‌های موجود كتاب نصر و درستی روایت ابن ابی الحدید از او باشد و ثانیاً نشان می‌دهد كه احتمالاً ابوالهیثم در صفین كشته شده است. ممكن است موضوع شركت ابوالهیثم در صفین، ‌به اختلاف در چگونگی حضور «اصحاب بدر» در جنگهای دوران امیرالمؤمنین علی (ع) بازگردد. چنانكه همین اختلاف در مورد حضور خزیمة بن ثابت، مشهور به «ذوالشهادتین» نیز وجود دارد (نک‌ : سیف بن عمر، ١١٠؛ قس: ابن حجر، ٢ / ١١٢).
به هر روی، چنین می‌نمایدكه ابوالهیثم در این پیكار حضور داشته و پس از عمار به شهادت رسیده است (نک‌ : ابن حبیب، ٢٧٢؛ بلاذری، انساب ٢ / ٣١٩؛ ابن قدامه ٢٢٨؛ ابن حجر، ٤ / ٢١٣) و سخنی از امیرالمؤمنین علی (ع) نشان می‌دهد كه امام (ع) بر مرگ او محزون و غمگین بوده است (نهج البلاغه، خطبه ١٨٢). ابن بابویه، ابوالهیثم را از یاران امام علی (ع) شمرده است (عیون، ٢ / ١٢٦؛ نیز نک‌ : كشی، ٣٨) و گفته‌اند از جمله كسانی بوده است كه پس از رحلت پیامبر اكرم (ص)، از مخالفان خلافت ابوبكر بوده‌اند (نک‌ : برقی، ٦٣؛ ابن بابویه، الخصال، ٢ / ٥٤١؛ ابن ابی الحدید، ١ / ٢١٩-٢٢٠؛ علی خان مدنی،٣٢١).در برخی منابع اشعاری نیز به او نسبت داده اند (مثلاً نک‌ : ابن ابی الحدید، ١ / ١٤٣-١٤٤؛ علی خان مدنی، ٣٢٢) كه در مدارك كهن تر اثری از آنها دیده نمی‌شود.
ابوالهیثم از پیامبر (ص) حدیثی روایت كرده است (نك‌ : ابونعیم، گ ١٧٥ الف؛ ابوبشر، ١ / ٦١؛ ذهبی؛ ١ / ١٩١). كلینی نیز حدیثی به نقل او از حضرت علی (ع) آورده است (٨ / ٣١).

مآخذ

ابن ابی الحدید، عبدالحمید، شرح نهج البلاغة، به كوشش محمد ابوالفضل ابراهیم، قاهره، ١٣٨٤-١٣٨٧ ق؛
ابن اثیر، علی، اسدالغابة، قاهره، ١٢٨٠ ق؛
همو، الكامل؛
ابن بابویه، محمد، الخصال، تهران، ‌انتشارات علمیۀ اسلامیه؛
همو، عیون ‌اخبار الرضا، به كوشش سید مهدی حسینی، قم، ١٣٧٩ ق؛
ابن جوزی، عبدالرحمن، صفة الصفوة، به كوشش محمود فاخوری و محمد روّاس قلعه‌جی، ‌بیروت، ١٤٠٦ ق / ١٩٨٦ م؛
ابن حبان، محمد، مشاهیر علماء الامصار، به كوشش فلایش هامر، قاهره، ١٣٧٩ ق / ١٩٥٩ م؛
ابن حبیب، محمد، المحبر، به كوشش ایلزه لیشتن اشتتر، حیدرآباد دكن، ١٣٦١ ق / ١٩٤٢ م؛
ابن‌حجر عسقلانی، احمد، الاصابة، قاهره، ١٣٢٨ ق؛
ابن حزم، علی، جمهرة انساب العرب، بیروت، ١٤٠٣ ق / ١٩٨٣ م؛
ابن سعد، محمد، الطبقات الكبری، بیروت، دارصادر؛
ابن شبه، عمر، تاریخ المدینة المنورة، به كوشش فهیم محمد شلتوت، قم، ١٤١٠ ق / ١٣٦٨ ش؛
ابن‌عبدالبر، یوسف، الاستیعاب، به كوشش علی محمد بجاوی، ١٣٨٠ ق / ١٩٦٠ م؛
ابن قتیبه، عبدالله، المعارف، به كوشش ثروت عكاشه، قاهره، ١٩٦٠ م؛
ابن قدامه، عبدالله، الاستبصارفی نسب الصحابة من الانصار، ‌به كوشش علی نویهض، بیروت، ١٣٩٢ ق / ١٩٧٢ م؛
ابن نقطه، محمد، تكملة الاكمال، به كوشش عبدالقیوم عبدرب النبی، مكه، ١٤٠٨ ق / ١٩٨٧م؛
ابن هشام، عبدالملك، السیرة النبویة، به كوشش ابراهیم ابیاری و دیگران، ‌قاهره، ١٣٧٥ ق / ١٩٥٥ م؛
ابوبشر دولابی، محمد، الكنی و الاسماء، حیدرآباد دكن، ١٣٢٢ ق؛
ابوزرعۀ دمشقی، عبدالرحمن، تاریخ، به کوشش شكرالله قوچانی، دمشق، ١٤٠٠ ق / ١٩٨٠ م؛
ابونعیم اصفهانی، احمد، معرفة الصحابة، نسخۀ خطی كتابخانۀ احمد ثالث استانبول، شم‌ ٤٩٧؛
احمد بن حنبل، العلل ومعرفة الرجال، به كوشش، وصی‌الله عباس، بیروت، ١٤٠٨ ق / ١٩٨٨ م؛
همو، مسند، قاهره، ١٣١٣ ق؛
اسكافی، محمد، المعیار و الموازنة، به كوشش محمد باقر محمودی، بیروت، ١٤٠٢ ق / ١٩٨١ م؛
برقی، احمد، الرجال، به كوشش جلال‌الدین محدث ارموی، تهران، ١٣٤٢ ش؛
بلاذری، احمد، انساب الاشراف، ج ١، به كوشش محمد حمیدالله، قاهره، ١٩٥٩ م، ج ٢، به كوشش محمد باقر محمودی، بیروت، ١٣٩٤ ق / ١٩٧٤ م؛
همو، فتوح البلدان، به كوشش صلاح‌الدین منجد، قاهره، ١٩٥٦ م؛
حاكم نیشابوری، محمد، المستدرك علی الصحیحین، حیدرآباد دكن، ١٣٣٤ ق؛
خلیفة بن خیاط، تاریخ، به كوشش سهیل زكار، دمشق، ١٩٦٨ م؛
دارقطنی، علی، المؤتلف و المختلف، ‌به كوشش موفق بن عبدالله، بیروت، ١٤٠٦ ق / ١٩٨٦ م؛
ذهبی، محمد بن احمد، سیر اعلام النبلاء، به كوشش شعیب ارنؤوط و حسین اسد، بیروت، ١٤٠٥ ق / ١٩٨٥ م؛
سیف بن عمر تمیمی، الفتنة و وقعة الجمل، به كوشش احمد راتب عرموش، بیروت، ١٤٠٦ ق / ١٩٨٦ م؛
صالحی شامی، محمد، سبل الهدی و الرشاد، به كوشش عبدالعزیز عبدالحق حلمی، قاهره، ١٣٩٥ ق / ١٩٧٥ م؛
طبری، تاریخ؛
عروة بن زبیر، ‌مغازی رسول الله (ص)، به كوشش محمد مصطفی اعظمی، ریاض، ١٤٠١ ق / ١٩٨١ م؛
‌علی خان مدنی، الدرجات الرفیعة، قم، ١٣٩٧ ق؛
كشی، محمد، معرفة الرجال، ‌اختیار طوسی، به كوشش حسن مصطفوی، مشهد، ١٣٤٨ ش؛
كلبی، هشام، نسب معدّ و الیمن الكبیر، به كوشش محمود فردوس عظم، دمشق، دارالیقظه؛
كلینی، محمد، الروضة من الكافی، به كوشش علی‌اكبر غفاری، تهران، ١٣٨٩ ق / ١٣٤٨ ش؛
مفید، محمد، الجمل، نجف، ١٩٦٠ م؛
نصر بن مزاحم، ‌وقعة صفین، به كوشش عبدالسلام محمد هارون، ‌قاهره، ١٣٨٢ ق / ١٩٦٢ م؛
نهج البلاغة؛
واقدی، محمد، المغازی، به كوشش مارسدن جونز، لندن، ١٩٦٦ م؛
یحیی بن معین، التاریخ، به كوشش احمد محمد نورسیف، مكه، ١٣٩٩ ق / ١٩٧٩ م؛
یعقوبی، احمد، تاریخ، بیروت، ١٣٧٩ ق / ١٩٦٠ م.

بخش تاریخ