اَحْمَدْ یادْگار، مورخ هندی سده‌های ١٠-١١ق/ ١٦-١٧م. از زندگی او تنها می‌دانیم که از دیرباز در دربار ابوالمظفر داوودشاه بن سلیمان (حک‌ ٩٨٠-٩٨٤ق/ ١٥٧٢-١٥٧٦م)، آخرین فرمانروای سلسلۀ کرّانی بنگال خدمت می‌کرد (احمدیادگار، ١-٢؛ بوریج، ٢٨٧). برخی به خطا پدر او را وزیرِ میرزا عسکری برادر همایون، پادشاه تیموری هند دانسته‌اند (الیوت، V/ ١؛ بوریج، همانجا). عبارتی که این نویسندگان را به خطا انداخته، در حقیقت نقل قول احمد یادگار (ص ١٤٣) از طبقات اکبری و مربوط به پدر نظام‌الدین هروی مؤلف آن کتاب است (قس: هروی، ٢/ ٣٧؛ نک‌ : آفتاب صغر، ٣٣١-٣٣٢).
تنها اثر باقی‌ماندۀ احمد یادگار، تاریخ شاهی، یا تاریخ سلاطین افاغنه است که بیشتر به تاریخ پادشاهان دو سلسلۀ افغان لودی و سور در شبه‌قارۀ هند، از روزگار بهلول لودی (حک‌ ٨٥٥-٨٩٤ق/ ١٤٥١-١٤٨٩م) تا اسکندرشاه (حک‌ ٩٦٢ق/ ١٥٥٥م) مربوط می‌شود. در ضمن نویسنده به رویدادهای دوران دو تن از پادشاهان تیموری هند، بابر (حک‌ ٩٣٢-٩٣٧ق)، همایون (حک‌ ٩٣٧-٩٦٣ق) و نیز ورود اکبرشاه به دهلی در ٩٦٤ق پرداخته است. داوودشاه کرانی از مؤلف خواسته بود که به پیروی از طبقات ناصری، نوشتۀ منهاج سراج جرجانی و تاریخ فیروزشاهی، تألیف ضیاءالدین بَرَنی، اخبار سلاطین افغان هند را بنویسد (احمد یادگار، ١-٢). گرچه احمد یادگار به تاریخ نگارش اثر خود اشاره‌ای نکرده است، اما چون طبقات اکبری و معدن اخبار احمدی تألیف احمدبن بهبل کم‌گو که جزو منابع او بوده، به ترتیب در سالهای ١٠٠٢ق و ١٠٢٣ق به رشتۀ تحریر درآمده‌اند (نک‌ : همو، ١٣٠، نیز حاشیه؛ الیوت، V/ ١-٢)، پس تاریخ شاهی می‌یابد بعد از ١٠٢٣ق نوشته شده باشد؛ بنابراین، گفتۀ الیوت مبنی بر اینکه نگارش کتاب بین سالهای ١٠٠٢-١٠٢٠ق بوده است (V/ ٢)، در دست نیست. آفتاب اصغر نیز تاریخ اتمام آن را ١٠٥٤ق آورده است (ص ٣٣٢) که این تاریخ درواقع تاریخ کتابت نسخۀ خطی متعلق به شیرانی در لاهور است (نک‌ : هدایت حسین، ١٠).
تاریخ شاهی دربارۀ رویدادهای دوران پادشاهان افغان در هند، مأخذی مهم به‌شمار می‌آید (نک‌ : حبیب‌الرحمان، ١٤)، اما باید دانست که مورخ در ضبط تاریخها چندان دقتی به خرج نداده، و در مواردی برای جالب جلوه دادن حوادث تاریخی، آنها را با داستانهای خیالی درآمیخته است (هدایت حسین، ٧-٨).
تاریخ شاهی در دوره‌ای نگارش یافته که تأثیر و نفوذ زبانهای محلی شبه‌قاره، سبک فارسی‌نویسی را دگرگون کرده بود و نویسندگان این عهد، واژگان زبانهای بومی را در نوشته‌های فارسی به کار می‌بردند (حمیدالدین، ٥١؛ آفتاب اصغر، ٣٣٤). احمد یادگار در کتاب خود حدود ٨٠ واژۀ غیرمأنوس فارسی، هندی و اردو به کار برده (نک‌ : ص ٤٦٩-٤٧٤) که آنها را در دیگر کتابهای تاریخی آن عصر نمی‌یابیم (نک‌ : هدایت حسین، ٨). متن انتقادی تاریخ شاهی به کوشش محمد هدایت حسین در کلکته (١٣٥٨ق/ ١٩٣٩م) به چاپ رسیده است. مکنزی و الیوت بخشهایی از آن را به انگلیسی ترجمه کرده‌اند (الیوت، V/ ٢-٦٦). سیدنذیر نیازی تاریخ شاهی را به زبان اردو ترجمه کرده، و این ترجمه در ١٩٨٥م در لاهور چاپ شده است.

مآخذ

آفتاب اصغر، تاریخ‌نویسی فارسی در هند و پاکستان، لاهور، ١٣٦٤ش؛
احمد یادگار، تاریخ شاهی، به کوشش محمد هدایت حسین، کلکته، ١٣٥٨ق/ ١٩٣٩م؛
حبیب‌الرحمان، ثلاثۀ غساله، ترجمۀ عارف نوشاهی، اسلام‌آباد، ١٣٦٨ش؛
هروی، نظام‌الدین احمد، طبقات اکبری، کلکته، ١٩١٣-١٩٣١م؛
نیز:

Beveridge, H., «Note on the Taʾrīkh Salātīn Afāghinah», Journal & Proceedings of the Asiatic Society of Bengal, Calcutta, ١٩١٦, vol. XII;
Elliot, H. M. & J. Dowson, The History of India as Told by its Own Historians, Lahore, ١٩٧٦;
Hameed ud-Din, «Historians of Afghan Rule in India», Journal of the American Oriental Society, New Haven, ١٩٦٢, vol. LXXXII;
Hidayat Hosain, M., introd, Tārīkh-i-Shāhī (vide: PB, Ahmad Yadgar).
عارف نوشاهی