اَحْمَدْخانِ مُقَدَّم (د ١٢٣٢ق/ ١٨١٧م)، حکمران تبریز و مراغه در اواخر دورۀ زندیه و اوایل عصر قاجار. پدرش حاجی علی محمد خان که از رؤسای طایفۀ مشهور مقدم در مراغه بود، پس از قتل نادرشاه حکومت آن دیار را به دست گرفت و به روزگار کریم‌خان زند نیز در همان مقام ماند (رستم‌الحکما، ٣٥١؛ ابوالحسن، ١٢٢-١٢٣؛ بامداد، ٦/ ١٦٩)، ازاین‌رو نوشتۀ نادرمیرزا (ص ١٦٩؛ نیز نک‌ : دانشنامه) مبنی بر اینکه او مردی مُکاری بوده و پسرش احمد «به جوهر خود رئیس قوم شد»، نادرست می‌نماید، چون حاجی علی محمد خان در ١١٩٠ق/ ١٧٧٦م به دست نجفقلی خان دنبلی، بیگلربیگی تبریز، به قتل رسید، احمد ــ که در این زمان به احمدآقا شهرت داشت ــ بر جای پدر به امارت مراغه نشست. احمدآقا نه تنها به کین‌خواهی از قاتلان پدرش (طایفۀ دنبلی) برنخاست، بلکه با جلب پشتیبانی احمدخان دنبلی، برادرزادۀ نجفقلی خان و حاکم خوی، توانست بر عموزادگانش که مدعی حکومت مراغه بودند و چندی حکومت شهر را نیز دردست گرفته بودند، غلبه کند (بامداد، ٦/ ١٩).
به گفتۀ بامداد، احمدآقا طوایف بلباس، مامش و منگور را که در نواحی ارومیه و مراغه به قتل و غارت می‌پرداختند، سخت سرکوب کرد. این طوایف از یک‌سو از پاشایان عثمانی و از سوی دیگر از علی مرادخان زند که در این زمان بر بخشهایی از ایران مرکزی فرمان می‌راند، یاری خواستند. علی مرادخان به عزل احمدآقا فرمان داد؛ اما او به امامقلی‌خان افشار، بیگلربیگی ارومیه و احمدخان دنبلی متوسل شد و اینان در نبردی در ١١٩٨ق محمود پاشای عثمانی را به قتل رساندند و احمد بار دیگر حکومت مراغه را در دست گرفت. پس از این رویداد احمدآقا به ارومیه رفت و از امامقلی خان لقب و حکم خانی گرفت و به احمدخان مقدم شهرت یافت (همانجا). با اینهمه، به گفتۀ مفتون دنبلی (تجربة، ١/ ٧٠-٨٣)، احمدخان چندی بعد با نجفقلی خان دنبلی که می‌خواست امامقلی خان را از آذربایجان براند، همداستان شد و نجفقلی خان به پیروزی رسید و بر آنجا استیلا یافت.
در ١٢٠٧ق که آقا محمدخان قاجار، سلیمان خان را در رأس سپاهی برای سرکوب صادق‌خان شقاقی به آذربایجان گسیل کرد، احمدخان نیز همراه با دیگر والیان آذربایجان به اطاعت قاجاریان درآمد (شریف، ٣٣٣-٣٣٤؛ ساروی، ٢٤٠-٢٤١). او در ١٢١٤ق از سوی فتحعلی شاه به حکومت تبریز منصوب شد (نادرمیرزا، همانجا) و در مقام بیگلربیگی تبریز و مراغه در جنگهای ایران و روس در سپاه عباس میرزا نایب‌السلطنه جنگید (مفتون، مآثر، ١١٢، ١١٦، ١٦١، ١٧٢، ١٩٧-١٩٩)، عباس میرزا در ١٢٢١ق احمدخان را به حکومت ایروان فرستاد، ولی او پس از ورود به این شهر بیمار شد و ناچار به تبریز بازگشت (همان، ١٧٩-١٨٠). در ١٢٢٦ق وی ازجمله امرایی بود که از فتحعلی شاه برای سرکوب شورش عبدالرحمان پاشا به بغداد فرستاده شد (همان، ٢٦١-٢٦٢).
احمدخان سرانجام در مراغه درگذشت (همان، ٣٢٤، ٣٢٦؛ قس: بامداد، ٦/ ٢٠، که سال درگذشت او را ١٢٣١ق آورده است). پس از مرگ او، عباس میرزا یکی از پسران وی نورالله خان را به حکومت مراغه برگماشت و نیز فرماندهی سپاه آنجا را به پسر دیگرش جعفرقلی خان سپرد. همچنین پسر دیگر او، حسن آقا به خدمت دیوان تبریز درآمد (مفتون، همانجا).
مورخان احمدخان را ستوده‌اند. به گفتۀ بامداد (٦/ ١٩)، او برخلاف پدرش با امرای آذربایجان به مدارا رفتار می‌کرد و سیاستی مدبرانه داشت. در مسجد جامع تبریز کتیبه‌ای است که در آن از احمدخان در مقام بیگلربیگی کل ممالک آذربایجان به سبب اقداماتش برای آبادانی و رونق تجارت و رفاه مردم این ولایت ستایش شده است (نک‌ : مینورسکی، ١٠٧-١٠٩). او با پیوند با خاندان سلطنت، منزلت خود و طایفۀ مقدم را در مراغه و تبریز بیشتر استوار ساخت: یکی از دختران او را فتحعلی شاه به زنی گرفت و دختر دیگرش به ازدواج شاهزاده محمدعلی میرزا دولتشاه درآمد (عضدالدوله، ٥١، ٣٠٦؛ هدایت، ٩/ ٦٠٣). فرزندان و نوادگان او نیز در حکومت قاجاریه به مقامهای بلندپایۀ نظامی و دیوانی رسیدند؛ مثلاً صمدخان شجاع‌الدوله از مستبدان معروف اواخر دورۀ قاجار در آذربایجان، از نوادگان همین احمدخان مقدم بوده است (نک‌ : فرهادمیرزا، ١٦١؛ بامداد، ٦/ ٢٠).

مآخذ

ابوالحسن مستوفی، گلشن مراد، به کوشش غلامرضا طباطبایی مجد، تهران، ١٣٥٠ش؛
بامداد، مهدی، شرح حال رجال ایران، تهران، ١٣٥٣ش؛
دانشنامه؛
رستم الحکما، محمدهاشم، رستم التواریخ، به کوشش محمد مشیری، تهران، ١٣٤٨ش؛
ساروی، محمد، تاریخ محمدی، به کوشش غلامرضا طباطبایی مجد، تهران، ١٣٧١ش؛
شریف، عبدالکریم، ذیل تاریخ گیتی‌گشا، به کوشش سعید نفیسی، تهران، ١٣٦٣ش؛
عضدالدوله، احمدمرزا، تاریخ عضدی، به کوشش عبدالحسین نوایی، تهران، ١٣٥٣ش؛
فرهادمیرزا قاجار، زنبیل، چ سنگی، ١٣١٨ق؛
مفتون دنبلی، عبدالرزاق، تجربةالاحرار، به کوشش حسن قاضی طباطبایی، تهران، ١٣٥٠ش؛
همو، مآثر سلطانیه، به کوشش غلامحسین صدری افشار، تهران، ١٣٥١ش؛
مینورسکی، و.، تاریخ تبریز، ترجمۀ عبدالعلی کارنگ، تبریز، ١٣٣٧ش؛
نادرمیرزا قاجار، تاریخ و جغرافیای دارالسلطنۀ تبریز، به کوشش محمد مشیری، تهران، ١٣٦٠ش؛
هدایت، رضاقلی، روضة الصفای ناصری، تهران، ١٣٣٩ش.

بخش تاریخ