چَلَبیْ‌زاده، اسماعیل عاصم (١٠٩٦- ١١٧٣ق / ‌١٦٨٥-‌١٧٦٠م)، مورخ، شیخ الاسلام و شاعر و ادیب عثمانی. پدرش کوچوک (کوچک) چلبی محمد افندی (د ١١١٨ق / ١٧٠٦م)، رئیس الکتّاب (رئیس منشیان دربار که در سمت وزارت خارجه نیز کار می‌کرد، نک‌ : پاکالین، III / ٢٥)، در دربار سلطان مصطفى دوم (سل‌ ١١٠٧- ١١١٥ق / ١٦٩٥-١٧٠٣م) بود؛ از‌این‌رو، اسماعیل عاصم را در انتساب به نام پدرش، کوچوک چلبی‌زاده و یا چلبی‌زاده نامیده‌اند (بروسه‌لی، III / ٤٣؛ ثریا، ١ / ٣٦٦؛ سامی، ٢ / ٩٤٤-٩٤٥؛ کورداکول، ١٨٨؛ IA, III / ٣٧٠-٣٧١).
چلبی‌زاده در استانبول به‌دنیا آمد (بانارلی، II / ٧٨٥)، و در صنف علما به تحصیل پرداخت و تا مرحلۀ عالی پیش رفت (کورداکول، نیز IA، همانجاها)؛ آن‌گاه در مدارس گوناگون به تدریس پرداخت. وی در همین شغل بود که در ٢٨ رمضان ١١٣٥ به فرمان ابراهیم پاشا نوشهرلی (ه‌ م)، به جای راشد افندی ــ مؤلف تاریخ راشد ــ به منصب واقعه‌نویسی دربار برگزیده شد (IA, III / ٣٧٢, XIII / ٢٧٠, ٢٧٦؛ لوند، I / ٣٨٠) و در شهرهای مختلف مانند ینی‌شهر، بورسا، مدینه و استانبول به قضاوت پرداخت و همچنین در مقام قاضی عسکری آناتولی و روم ایلی انجام وظیفه کرد (سامی، کورداکول، همانجاها؛ IA, III / ٣٧٢).
چلبی‌زاده پس از عزل از قاضی عسکری (دانشمند، II / ٥٣٩)، بر مسند فتوا تکیه زد و به شیخ‌الاسلامی منصوب شد ( سامی، همانجا؛ لوند، I / ٣٢٢, ٣٣١) و تا پایان عمر در این مقام ماند و سرانجام در ٢٨ جمادی الاول ١١٧٣ درگذشت (بروسه‌لی، همانجا). پیکرش را در صحن مسجد و مدرسه‌ای که پدر همسرش در محلۀ ملاگورانی در استانبول ساخته بود، به خاک سپردند (همو، نیز سامی، همانجاها؛ IA, III / ٣٧٣). چلبی‌زاده در زمان حیاتش این مدرسه را بازسازی کرد و در آنجا، منبع آب، و مکتب و کتابخانه بنا نمود. از این‌رو، این مدرسه به نام او نیز نامیده می‌شود («دائرة المعارف ... »،III / ٤٧٧).
چلبی‌زاده عاصم افندی را به زهد و تقوا، علم و دانش، و انسان‌دوستی ستوده‌اند. وی با عارفان بزرگ زمان خود مراوده داشت و به طریقت مولویه منسوب بود (IA، نیز «دائرةالمعارف»، همانجاها). چلبی‌زاده گذشته از تاریخ‌نگاری، در خطاطی و موسیقی نیز مهارت داشت، و در شعر عاصم تخلص می‌کرد و سبک شعرش از صائب تبریزی متأثر بود (همانجا؛ کورداکول، ١٨٩). اگرچه نام او در میان شاعران آمده است (لوند، I / ٣١٩, ٤٥٠) و به زبانهای ترکی، عربی و فارسی شعر ‌سروده (بروسه‌لی، سامی، همانجاها)، اما اشعار او به قوت شعر شاعران زمان خود، مانند ندیم و دیگران نبوده است (IA، همانجا). او از ادبیات ترکی آذربایجانی نیز تأثیر پذیرفته بود و با سروده‌های قوسی تبریزی (نک‌ : تربیت، ٣١٠) آشنایی داشت (IA, II / ١٣٨). عاصم همچنین از منشیان چیره‌دست زمان خود بود. بخشی از منشآت او در ١٢٦٨ق / ١٨٥٢م در استانبول به چاپ رسیده است (همان، III / ٣٧٤-٣٧٥).
چلبی‌زاده عاصم افزون بر زبان ترکی به زبانهای عربی و فارسی نیز تسلط داشت و از آن زبانها ترجمه می‌کرد؛ چنان‌که در هیئت مترجمان کتاب ٢٤ جلدی عقدالجمان فی تاریخ اهل الزمان اثر بدرالدین محمود عینی، که به فرمان ابراهیم پاشا نوشهرلی تشکیل شده بود (اوزون‌چارشیلی، ١٥٢ / IV(١))، شرکت داشت (یوجل، III / ٢٧٨؛ «دائرة‌المعارف»، همانجا). وی کتاب تاریخ نوادر چین و ماچین یا خطایی نامه را که در دوران سلطان سلیمان قانونی (لوند، I / ١٥٧) و یا سلطان مراد سوم (بروسه‌لی، III / ٤٣) نوشته شده بود، از فارسی به ترکی ترجمه کرد که در ١٢٧٠ق در استانبول چاپ شد (همانجا). همچنین کتاب سفارت‌نامۀ خطای یا خطای سفارت‌نامه‌سی اثر حاج غیاث‌الدین نقاش را که در ٨٢٢ ق / ١٤١٩م در زمان شاهرخ تیموری به آسیای مرکزی و چین رفته بود، به ‌فرمان ابراهیم‌پاشا از زبان فارسی به ترکی ترجمه کرد و آن را عجایب اللطایف نامید. این اثر با توضیحات و حواشی ارزشمند علی امیری در ١٣٣١ق / ١٩١٣م در استانبول چاپ شده است (همانجاها؛ کوت، ٦٤-٦٥).
شهرت عاصم افندی بیشتر به تألیف کتابی است که در مقام واقعه‌نویس رسمی دربار به رشتۀ تحریر درآورده است. این کتاب که به تاریخ عاصم یا چلبی‌زاده عاصم تاریخی معروف است، رویدادهای دوره‌ای از ذیقعدۀ ١١٣٤ تا ٣ محرم ١١٤٢ را شامل می‌شود. این اثر در واقع ذیلی است بر تاریخ راشد. وی این اثر را با استفاده از مشاهدات خود و نیز برخورداری از اسناد معتبر تنظیم، و به رشتۀ تحریر درآورده است؛ از این نظر از مآخذ معتبر دوران سلطنت احمد سوم و صدارت ابراهیم پاشا نوشهرلی و به عبارت بهتر دورۀ لاله (نک‌ : ه‌ د، ٢ / ٤٨٣) به‌شمار می‌آید.
اگرچه چلبی‌زاده به‌سبب منزلت شغلی‌ خود و برای حفظ آن، از انتقاد دولتمردان دربار عثمانی خودداری ورزیده، و فقط جنبه‌های مثبت آنها را بیان داشته است («دائرة‌المعارف»، همانجا)، اما با توجه به اینکه وی به عنوان واقعه‌نویس در تمام مراسم، به‌خصوص مراسم بزم از جمله «صحبتهای لاله» و جز آن حضور داشته (یوجل، III / ٢٨١)، کتاب او از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است و انتصابات و زندگی‌نامۀ اشخاص معروف را نیز شامل می‌شود. این اثر با عنوان ذیل تاریخ راشد، نخست در ١١٥٣ق / ١٧٤٠م از سوی ابراهیم متفرقه (ه‌ م) در ٣١٦ صفحه، و بار دیگر در ٦٢٥ صفحه در استانبول (١٢٨٢ق / ١٨٦٥م) چاپ شد (لوند، I / ٣٨٥).
تاریخ چلبی‌زاده عاصم، از دیدگاه تاریخ ایران و روابط ایران ـ عثمانی در اواخر دوران صفویه، رقابت روس و عثمانی در ایران و جنگهای ایران و عثمانی حائز اهمیت است. متن قرارداد ٢ شوال ١١٣٦ق / ١٣ ژوئن ١٧٢٤م که به قرارداد استانبول و یا «مقاسمه نامۀ ایران» معروف است (آق‌تپه، ٢٩)، در تاریخ عاصم مندرج است.

مآخذ

تربیت، محمدعلی، دانشمندان آذربایجان، تهران، ١٣١٤ش؛
ثریا، محمد، سجل عثمانی ( تذکرۀ مشاهیر عثمانیه)، استانبول، ١٣٠٨ق؛
سامی، شمس‌الدین، قاموس الاعلام، استانبول، ١٣٠٦ق / ١٨٨٩م؛
نیز:

Aktepe, M. M., ١٧٢٠-١٧٢٤, Osmanli- İran münâsebetleri, Istanbul, ١٩٧٠;
Banarlı, N. S., Türk edebiyatı tarihi, Istanbul, ١٩٧١;
Bursalı, M. T., Osmanlı müellifleri, ed. İ. Özen, Istanbul, ١٩٧٥;
DaniŞmend, İ. H., Izahlı Osmanlı tarihi kronolojisi, Istanbul, ١٩٥٥;
IA;
Kurdakul, Ş., Şairler ve yazarlar sözlüğü, Istanbul, ١٩٨٥;
Kut, G., «Anadolu’ da Türk edebiyatı», Osmanlı devleti ve medeniyeti tarihi, ed. E. İhsanoğlu, Istanbul, ١٩٩٨, vol. II;
Levend, A. S., Türk edebiyati tarihi, Ankara, ٢٠٠٨;
Pakalın, M. Z., Osmanli tarih deyimleri ve terimleri sözlüğü, Istanbul, ١٩٧١;
Türkiye diyanet vakfı İslâm ansiklopedisi, Istanbul, ١٩٩١;
UzunçarŞılı, İ. H., Osmanli tarihi, Ankara, ١٩٩٥;
Yücel, Y. and A. Sevim, Türkiye tarihi, Ankara, ١٩٩١.

علی‌اکبر دیانت