بارْتولْد، واسیلی ولادیمیرُیچ (١٢٨٦-١٣٤٩ق/ ١٨٦٩-١٩٣٠م)، دانشمند خاورشناس و نویسندۀ مقالات و کتابهای متعدد در تاریخ و فرهنگ خاورمیانه به‌ویژه آسیای مرکزی. وی در سن پترزبورگ زاده شد. پدر و مادرش از تبار آلمانیهای مهاجر بودند و گویا به این سبب واسیلی به ویلهلم نیز موسوم شد و بعدها این نام را در آثاری که به زبانهای اروپای غربی می‌نوشت، به کار می‌برد (ایرانیکا، III/ ٨٣٠).
رفاه خانوادگی به بارتولد امکان داد تا تحصیلاتش را به راحتی دنبال کند. وی خوب درس می‌خواند و معلومات گسترده‌ای درعلوم انسانی کسب کرد و با زبانهای لاتین و یونانی آشنا گردید (پتروشفسکی،١/ ٢). در ١٨٨٧م در بخش زبانهای شرقی دانشگاه سن پترزبورگ دانش آموخت و خود چندی در همانجا به تحقیق و تدریس پرداخت (GSE,III/ ٣٩). آنگاه به سبب علاقه‌مندی به تاریخ‌زمین سخت به تحصیل در آن زمینه همت گماشت، اما از آنجا که توفیق در این رشته مستلزم تسلط به زبانهای خارجی بود، بارتولد به توصیۀ استادش ویکتورفون روزنِ (د ١٩٠٨م)، متخصص سرشناس زبان عربی در دانشگاه سن پترزبورگ، به آلمان رفت و در آنجا در کلاسهای درس آوگوست مولر در دانشگاه هاله و تئودورنولدکه در دانشگاه استراسبورگ شرکت کرد. سفر آلمان این فرصت را فراهم ساخت تا بارتولد بتواند به حلقۀ درس و بحث بزرگترین پژوهشگران اروپایی راه یابد و از آنان بهره‌مند گردد. در ١٨٩٢م بارتولد به زادگاه خویش بازگشت و سال بعد به دریافت درجۀ فوق لیسانس نایل آمد (عنایت‌الله، ٨١) و در١٩٠٠م درجۀ دکتری در تاریخ شرق را دریافت کرد (ایرانیکا، همانجا). در ١٩٠١م به عنوان «استاد فوق‌العاده»، و در ١٩٠٦م به استادی دانشگاه برگزیده شد و تا پایان عمر در این مقام باقی ماند (همانجا). بارتولد ب استادان برجسته‌ای از قبیل پ. م. میلورانسکی و و. و. رادلُف که هر دو ترک‌شناس بودند، آشنایی یافت و پس از چنی خواهر ایران‌شناس معروف، و. ا. ژُکوفسکی (د ١٩١٨م) را به همسری گرفت (پتروشفسکی، ١/ ٣؛ مینورسکی، I/ ٨) و در ١٩١٢م به عضویت فرهنگستان روسیه برگزیده شد.
بارتولد با اینکه از پدری و مادری آلمانی بود، این زبان را زبان مادری خود نمی‌شمرد و به گفتۀ خودش، نخستین مقالاتی را که به آلمانی می‌نوشت، برای اصلاح به نظر دوستانش می‌رساند (همو، I/ ٧). او در دانشگاههای مسکو، تاشکند، باکو، استانبول و لندن به تدریس پرداخت و بارها برای شرکت در مجامع علمی یا تأسیس رشته‌های شرق‌شناسی در پاره‌ای از دانشگاهها، دیدار از کتابخانه‌ها، پژوهشهای علمی و نیز ایراد سخنرانی به شهرهای روسیه و آسیای مرکزی، قفقاز، ترکیه، مصر و بعضی از کشورهای غربی مانند ایتالیا و اتریش سفر کرد و تقریباً هر سال یک بار به ترکستان می‌رفت (پتروشفسکی، همانجا؛ مینورسکی، I/ ٩).
بارتولد علاوه بر تدریس و تحقیق، سمتهای متعددی نیز برعهده داشت که از مهم‌ترین آنها، دبیری (١٩٠٥-١٩١٣م) و ریاست (١٩١٨-١٩٢٢م) «شعبۀ شرقی انجمن باستان‌شناسی روسیه»، دبیری «کمیتۀ روسی برای مطالعۀ آسیای مرکزی و شرقی» (١٩٠٣-١٩٢١م)، ریاست «هیأت شرق‌شناسان وابسته به موزۀ آسیایی» (١٩٢١-١٩٣٠م)، سردبیری ارگان انتشاراتی دو مرکز نخستین از ٣ مرکز مذکور، و نیز سردبیری ٣ فصلنامۀ کم دوام دنیای اسلام (١٩١٢م)، دنیای مسلمانان (١٩١٧م) و ایران (١٩٢٧-١٩٢٩م) را باید نام برد (ایرانیکا، همانجا؛ GSE, III/ ٤٠). مرگ همسرش ماریا آلکسیونا در ١٩٢٨م ــ که یا و یاور صمیمی وی بود ــ ضربۀ سختی را به او وارد آورد و بارتولد دو سال پس از او درگذشت. وی مردی بسیار جدی و سخت‌کوش، و در مسائل علمی کم گذاشت و سخت‌گیر بود (مینورسکی، I/ ٨؛ پتروشفسکی، ١/ ٨-٩).
حوزۀ مطالعات و تحقیقات باتولد بسیار وسیع، و آثارش بسیار متنوع و متعددد است: تاریخ، باستان‌شناسی، جغرافیای تاریخی، فرهنگ و زبان، ادیان و غیره موضوعهایی بودند که وی بدانها پرداخت، اما محور اصلی علایق وی تاریخ بود. بارتولد ٦٧٠ مقاله از خود برجای نهاد که این مقدار، ٢٤٧ مقاله تنها در «دائرةالمعارف اسلام» منتشر شده است. ١٤ اثرِ او پس از مرگش به چاپ رسید و بخشی از تألیفاتش هنوز به صورت دست‌نویس باقی است (ایرانیکا، همانجا). هرجا سخن از ترک‌شناسی و تبعات تاریخی و مردم‌شناسی آسیای مرکزی می‌رود، حضور بارتولد به مراتب بیش از همه احساس می‌شود. گرچه پیش از او کسانی دیگر هم‌دین موضوع پرداخته بودند (پتروشفسکی، ١/ ١٢)، اما این بارتولد بود که تحقیقات مربوط به آسیای مرکزی را بر مبنایی علمی استوار کرد. با اینهمه، به لحاظ پیوستگی تاریخ اقوام وفرهنگهای آسیای مرکزی با سرزمینهای مجاور، بارتولد بخش قابل ملاحظه‌ای از پژوهشهای خویش را به عناصر فرهنگی مختلفی اختصاص داد که به عقیدۀ او، تاریخ آسیای مرکزی را شکل بخشیده بود. در این میان، ایران با سابقۀ فرهنگی و نفوذ سیاسی ـ اجتماعی که قرنها در آسیای مرکزی داشته، برای بارتولد از اهمیت ویژه‌ای برخوردار بود و تحقیقات متعددی در زمینه‌های تاریخی، فرهنگی و دینیِ قبل از اسلامِ ایران انجام داد.
حوزۀ تتبعات بارتولد را می‌توان به ٣ بخش ترک‌شناسی، ایران‌شناسی و ‌اسلام‌شناسی تقسیم کرد. کانونِ علاقۀ بارتولد در آغاز، تاریخ آسیای مرکزی در آستانۀ حمله مغول بود، اما وی
بعدها حوزۀ پژوهشهای خود را گسترش داد. از سویی، چون بسیاری از مسائل اساسی تاریخ این سرزمین در آغاز قرون وسطى مورد مطالعه قرار نگرفته‌بود، وی به بررسی سیر تاریخی این منطقۀ پهناور از زمان فتح اعراب به بعد همت گمارد و پژوهشهای خود را در تاری خ مغول با بررسی عصر سلاطین تیموری تا حدود سال ٩٠٠ق تکمیل کرد (ایرانیکا، III/ ٨٣١). از سویی دیگر بخشی از تحقیقات خود را به دوران ماقبل از اسلام آسیای مرکزی و ایران، و سپس دورۀ بعد از تیموریان تا عهد خانات، و بالافاصله پیش از سلطۀ روسها براین منطقه تخصیص داد (همانجا).
پژوهشهای این خاورشناس برجسته دربارۀ سیر تاریخی آسیای مرکزی، قبایل، اقوام و نظامات و نهادهای اجتماعی آن پس از گذشت حدود٧٠ سال هنوز از بسیاری جهات بی‌نظیر است. او پیوسته به مسائل مربوط به تاریخ اجتماعی- اقتصادی ووضع توده‌های مردمِ مورد مطالعه خود توجه خاص داشت. نتیجه‌گیریهای تاریخی او که حاصل سالها تتبع و تفکر است. برای اهل تحقیق بسیار پراهمیت است. البته پاره‌ای از برداشتها و نتیجه‌گیریهای باتولد را دربارۀ فتوحات مغول بعضی از محققان روسی یکسویه دانسته، و بر آن خرده گرفته‌اند (GSE, III/ ٣٩). این خرده‌گیریها را می‌توان به تغییر جهان‌بینی و تحول فکری پژوهشگران روسی پس از انقلاب ١٩١٧ نسبت داد که دانشمندانی چون بارتولد را فاقدِ بینش تاریخیِ مارکسیستی ـ لنینیستی می‌دانستند (ایران‌شناسی ...، ٣٠٨).
از آنجا که بارتولد ٣ زبان اصلی جهان اسلام، عربی، فارسی و ترکی را نیک می‌دانست، و به منابع بی‌شماری در موضوعی تحقیقاتی خود دسترسی مستقیم داشت، اطلاعات مندرج در آثارش عمدتاً دست اول است. او که بر گنجینه‌های گران‌قدری از مآخذ درکتابخانه‌های آسیای مرکزی و خاورمیانه دست یافته بود، در شناساندن هرچه بیشتر آنها به اهل تحقیق تلاش فراوان کرد. از دیگر خدمات بارتولد به حوزۀ خاورشناسی، بررسی پژوهشهای بود که در زمینۀ شرق‌شناسی تا زمان او، در اروپا و روسیه، صورت پذیرفته بود (ﻧﻜ : آثار در همین مقاله).

آثار

مجموعه تألیفات و کارهای عمومی باتولد در خلال سالهای ١٩٦٠ و ١٩٧٠م با نظارت آکادمی علوم شوروی در ٩ مجله انتشار یافته است (ایران‌شناسی، ٣٠٩). بعضی از مهم‌ترین آثار او اینهاست:
١. ترکستان در عهد هجوم مغول، که شامل دو بخش است. بخش اول (١٨٩٨م) گزیده‌هایی از متون تاریخی ـ جغرافیایی فارسی و عربی است که در زمان بارتولد تنها به صورت نسخه‌های خطی وجود داشته است. بارتولد با عرضۀ این اثر به دریافت درجۀ دانشگاهی «ماژیستر» توفیق یافت (کشاورز، ٦٢٣). بخش دوم شامل تحقیقات او دربارۀ ترکستان است (١٩٠٠م). همین بخش بود که بارتولد به عنوان رسالۀ علمی برای اخذ درجۀ استادی تاریخ شرق به دانشگاه سن‌پتزربورگ تقدیم داشت (برای معرفی تحلیلی این اثر، ﻧﻜ : پتروشفسکی، ١/ ١٠-٢٦؛ اذکایی، ١٢٠-١٣٠). بخش دوم را کریم کشاورز با عنوان ترکستان‌نامه به فارسی ترجمه کرده، و در ١٣٥٢ش به چاپ رسانده است.
٢. اندیشه‌های مذهبی و حکومت اشرافی در کشورهای اسلامی (١٩٠٣م)، شامل بررسی اجمالی تاریخ تکامیل دولت و مناسبات حکومت دنیوی با دین در خاور اسلامی است (کتاب‌شناسی...، ٨٧؛ ایزدی، ٣). اصولاً یکی از موضوعات مورد توجه بارتولد نقش دین در حکومتهاست. او از این دیدگاه، نظریۀ ابن خلدون را در مورد حکومت الهی و سلطۀ دینی در دول‌اسلامی مورد تحقیق قرار داده است (عقیقی، ٣/ ٧٩).
٣. خلیفه و سلطان (١٩١٢م)، یکی از پژوهشهای درخشان بارتولد است که شامل سیر تحول فرمانروایی در سرزمینهای اسلامی پس از رحلت پیامبراکرم(ص) تا روزگار خلفای عثمانی است. این کتاب را سیروس ایزدی همراه با مقالۀ «برمکیانِ» بارتولد (از «دائرةالمعارف اسلام») به فارسی ترجمه، و در ١٣٥٨ ش منتشر کرده است.
٤. پژوهشهای جغرافیای ـ تاریخی دربارۀ ایران (١٩٠٤م). این اثر با عنوان جغرافیای تاریخی ایران توسط حمزۀ سردادور به فارسی ترجمه شده، و در ١٣٥١ش به چاپ رسیده است.
٥. الغ‌بیک و زمان او (١٩١٨م)، که شامل بررسی شخصیت و فرمانروایی الغ‌بیک نوادۀ تیمور، و گزارش رویدادهای دوره‌ای از تاریخ تیموریان (٨٠٢-٨٥٤ق/ ١٤٠٠-١٤٥٠م) در آسیای مرکزی است (مینورسکی، ١٤-١٣). این اثر توسط حسین احمدی‌پور به فارسی ترجمه شده، و به چاپ رسیده است.
٦. زندگانی سیاسی میرعلیشیرنوایی، رساله‌ای است در شرح احوال وزیر دانشمند سلطان حسین بایقرا (حک‌ ٨٧٣-٩١١ق) که بارتولد آن را در ١٩٢٨م به مناسبت پانصدمین سال تولد علیشیرنوایی نوشت. این رساله را میرحسین شاه به فارسی ترجمه، و با عنوانهای «امیرعلیشیرنوایی، هرات و اهمیت آن» و «امیر علیشیرنوایی و سلطان حسین» در شماره‌های ٢٤ و ٢٥ مجلۀ آریانا به چاپ رساند (ﻧﻜ : کتاب‌شناسی، ٩٣). ظاهراً همین ترجمه در ١٣٤٦ش با عنوان زندگانی سیاسی میرعلیشیرنوایی توسط انجمن تاریخ افغانستان در کابل منتشر شد. این رساله و الغ‌بیک و زمان او را مینورسکی و همسرش همراه با دو اثرِ دیگر بارتولد به نام تاریخ مختصر ترکستان و تاریخ سمرشیه (مینورسکی،I/ ٨) به انگلیسی ترجمه کردند و در ١٩٤٢م با عنوان چهار تحقیق در تاریخ آسیای‌مرکزی، در لیدن به چاپ رساندند.
٧. فرهنگ اسلام (١٩١٨م)، کتابی مختصر، ولی سودمند در تاریخ و فرهنگ اسلامی برای خوانندگان غیرمتخصص (عنایت‌الله، ٨٣).
٨. جایگاه سرزمینهای اطراف دریای خزر در تاریخ جهان اسلام (١٩٢٥م).
٩. تاریخ اقوام ترک ـ مغول (١٩٢٦م) (کتاب‌شناسی، ٩٢-٩٣).
١٠. تاریخ پژوهش شرق دراورپا و روسیه (١٩١١م)، که بلافاصله به آلمانی ترجمه شد. بارتولد که در ١٩٢٥م چاپ تجدیدنظر شده‌ای از این کتاب را منتشر کرده که در ١٩٤٧م به فرانسه ترجمه گردید (عنایت‌الله، ٨٦). این کتاب با عنوان خاورشناسی در روسیه و اروپا به قلم حمزۀ سردادور به فارسی ترجمه، و در ١٣٥١ش انتشار یافته است.
١١. اطلاعات جدید مسلمانان دربارۀ روسیه (١٨٩٦م).
١٢. اطلاعات اعراب دربارۀ مردم روس (١٩١٨م)، که در ١٩٤٠م به چاپ رسید (GSE, III/ ٣٩).
افزون براینها شماری از آثار تاریخی فارسی به همت بارتولد به اهل تحقیق شناسانده شد که از آن جمله است: تاریخ جعفری (یا تاریخ کبیر) تألیف جعفربن محمد حسینی؛ بحرالاسرار از محمودبن ولی؛ تحفةالتواریخ خانی، نوشتۀ عوض محمد؛ ظفرنامۀ خدایارخان از عبدالغفور؛ و چند اثر تاریخی دیگر (ایرانیکا، III/ ٨٣٢). همچنین بارتولد متن حدودالعالم (تألیف: ٣٧٢ق) را با مقدمه‌ای به صورتصویری به چاپ رساند. این متن را مینورسکی به انضمام تعلیقاتی به انگلیسی در ١٩٣٧م منتشر کرد. مقدمۀ بارتولد و حواشی مینورسکی را میرحسین شاه در ١٣٤٢ش به فارسی ترجمه کرده، و همره متن حدودالعالم در کابل انتشار داده است.

مآخذ

اذکایی، پرویز، «ترکستان‌نامه»، راهنمای کتاب، ١٣٥٥ش، س ١٩؛
ایران‌شناسی در اروپا و ژاپن، به کوشش رودی متّی و نیکی کدّی، ترجمۀ مرتضى اسعدی، تهران، ١٣٧١ش؛
ایزدی، سیروس، مقدمه بر خلیفه و سلطانِ بارتولد، تهران، ١٣٥٨ش؛
پتروشفسکی، ا. مقدمه بر ترکستان‌نامۀ بارتولد، ترجمۀ کریم کشاورز، تهران، ١٣٥٢ش؛
عقیقی، نجیب، المستشرقون، قاهره، ١٩٦٤م؛
کتاب‌شناسی خاورشناسان، روسیه و جمهوریهای اتحاد شوروی سابق، تهران، ١٣٧٢ش؛
کشاورز، کریم، «چاپ جدید تألیفات و آثار بارتولد»، راهنمای کتاب، تهران، ١٣٤٥ش، س ٩، ﺷﻤ٦؛
نیز:

GSE;
Inayatullah, «W.W . barthold: his life and works», journal of the pakistan historical society, karanchi, ١٩٦١, vol. IX(٢);
iranica;
miorsky, V. and t. minorsky, introd. And tr. Foure studies on the history of central Asia of W.W. barthold, leiden, ١٩٦٢.
مجدالدین کیوانی