اِبْنِ اَعْثَمِ كوفی‌، ابومحمد احمد بن‌ علی‌ معروف‌ به‌ ابن‌ اعثم‌ كوفی‌ (د ٣١٤ ق/ ٩٢٦ م)، محدّث‌، شاعر و مورخ‌ شیعی‌. از زادگاه‌ و تاریخ‌ تولد و زندگانی‌ وی‌ آگاهی‌ دقیقی‌ در دست‌ نیست‌. در نام‌ و نسب‌ وی‌ نیز اختلاف‌ كرده‌اند: یاقوت‌ (٢/ ٢٣٠) نام‌ وی‌ را احمد و برخی‌ محمّد آورده‌اند (ابن‌ اعثم‌، ٢؛ GAS, I/ ٢٢٠;
S, GAS, I/ ٣٢٩). همچنین‌ لفظ اعثم‌ را كه‌ لقب‌ پدر او بوده‌ است‌، گاهی‌ دربارۀ خود ابن‌ اعثم‌ به‌ كار برده‌اند. یاقوت‌ او را مورخی‌ شیعه‌ دانسته‌ كه‌ نزد اصحاب‌ حدیث‌ ضعیف‌ شمرده‌ شده‌ و تصریح‌ كرده‌ كه‌ خود، كتاب‌ ابن‌اعثم‌ را دیده‌ است‌، امّا شوشتری‌ او را شافعی‌ مذهب‌ و از ثقات‌ متقدّمین‌ دانسته‌ است‌ (١/ ٢٧٨). ابن‌اعثم‌ شعر نیز می‌سرود و یاقوت‌ ابیاتی‌ از اشعار او را كه‌ برای‌ ابوالحسین‌ بن‌ سلّامی‌ بیهقی‌ انشاء كرده‌ آورده‌ است‌ (٢/ ٢٣٠-٢٣١). ابن‌ حجر شعر او را متوسط شمرده‌ است‌ (١/ ١٣٨).

آثار

آثار ابن‌ اعثم‌ كه‌ ذكر آنها در كتب‌ تاریخی‌ آمده‌، عبارتند از:
١. کتاب الفتوح‌ در تاریخ‌. این‌ كتاب‌ به‌ نامهای‌ تاریخ‌ فتوح‌ (غفاری‌، ٤) و فتوحات‌ الشام‌ (حاجی‌ خلیفه‌، ٢/ ١٢٣٧) نیز معرفی‌ شده‌ است‌. این‌ كتاب‌ یكی‌ از اسناد مهم‌ تاریخی‌ صدر اسلام‌ است‌ كه‌ در آن‌، مؤلف‌ از مورخان‌ و محدّثانِ‌ بنامی‌ مانند مداینی‌، واقدی‌، زهری‌، ابومخنف‌، ابن‌ كلبی‌ و چند راوی‌ دیگر به‌ عنوان‌ منابع‌ خود نام‌ برده‌ است‌. كتاب‌ الفتوح‌ از آن‌ روی‌ كه‌ مطالب‌ مهمی‌ دربارۀ حوادث‌ عراق‌، فتح‌ خراسان‌، ارمنستان‌، آذربایجان‌ و همچنین‌ جنگهای‌ اعراب‌ و خزرها و روابط بیزانس‌ و اعراب‌ دارد از اهمیت‌ و اعتبار بسیاری‌ برخوردار است‌ (روحانی‌، ٤٥٢).
٢. کتاب تاریخ‌. این‌ كتاب‌ به‌ گفتۀ یاقوت‌ (٢/ ٢٣١) به‌ احتمال‌ قریب‌ به‌ یقین‌ ذیلی‌ بر كتاب‌ اول‌ وی‌ یعنی‌ فتوح‌ است‌. چون‌ به‌ تصریح‌ ابن‌ حجر (١/ ١٣٨) كتاب‌ فتوح‌ وی‌ شامل‌ حوادث‌ سقیفۀ بنی‌ ساعده‌ تا زمان‌ هارون‌الرشید (د ١٩٣ ق/ ٨٠٩ م) است‌. به‌ احتمال‌ قوی‌ حوادثِ پس‌ از آن‌، یعنی‌ از زمان‌ مأمون‌ (د ٢١٨ ق‌/ ٨٣٣ م‌) تا المقتدر بالله‌ (د ٣٢٠ ق‌/ ٩٣٢ م‌) كه‌ در فتوح‌ چاپ‌ حیدرآباد آمده‌، باید همان‌ ذیلی‌ باشد كه‌ یاقوت‌ از آن‌ نام‌ برده‌ است‌. قسمتی‌ از كتاب‌ تاریخ‌ ابن‌ اعثم‌ در ٥٩٦ ق‌/ ١٢٠٠ م‌ به‌ دستور یكی‌ از بزرگان‌ خوارزم‌ و خراسان‌ كه‌ نام‌ وی‌ مشخص‌ نیست‌ و با القاب‌ قوام‌الدولة والدین‌، حاتم‌الزمان‌ از وی‌ یاد شده‌، به‌ وسیلۀ دو مترجم‌ به‌ فارسی‌ ترجمه‌ شده‌ است‌ (دبیرسیاقی‌، ٨٩٣ -٨٩٤). نام‌ مترجمان‌ را رضی‌الدین‌ سیدالكتاب‌ و مؤیدالدین‌ ماثر نابادی‌ گفته‌اند (استوری‌، ٢٠٧-٢٠٨)، امّا در منابع‌ در این ‌باره‌ اختلاف‌ است‌.
چگونگی‌ ترجمه‌ و نسخه‌های‌ خطی‌ آن‌ در دو مقالۀ مبسوط در مجلۀ راهنمای‌ كتاب‌ آمده‌ است‌ (دبیرسیاقی‌، روحانی‌، همانجاها).

مآخذ

ابن‌اعثم‌، احمد بن علی، فتوح‌، ترجمۀ احمد بن‌ محمد مستوفی‌ هروی‌، بمبئی‌، ١٣٠٠، ١٣٠٥ ق‌؛
ابن‌ حجر عسقلانی‌، احمد بن علی، لسان‌ المیزان‌، حیدرآباد دكن‌، ١٣٢٩-١٣٣١ ق‌؛
حاجی‌ خلیفه‌، كشف‌ الظنون‌، استانبول‌، ١٩٤١ م‌؛
دبیرسیاقی‌، محمد، «ترجمۀ فارسی‌ تاریخ‌ اعثم‌ و دو مترجم‌ آن‌»، راهنمای‌ كتاب‌، س‌ ١٩، شم‌ ١١-١٢، بهمن‌ و اسفند ١٣٥٥ ش‌؛
روحانی‌، محمدحسین‌، «تاریخ‌ اعثم‌ كوفی‌ و ترجمۀ آن‌»، راهنمـای‌ كتاب‌، س‌ ١٩، شم‌ ٤-٦، تیر ـ شهریور، ١٣٥٥ ش‌؛
شوشتری‌، قاضی‌ نورالله‌، مجالس‌ المؤمنین‌، تهران‌، ١٣٧٥ ق‌؛
غفاری‌، احمد بن محمد، تاریخ‌ نگارستان‌، به‌ كوشش‌ مرتضی‌ مدرسی‌ گیلانی‌، تهران‌، ١٣٤٠ ش‌؛
یاقوت‌، ادبا؛
نیز:

GAL, S;
GAS;
Storey, C. A., Persian Liteature, A Bio-bibliographical Survey, London, ١٩٣٥.
علی‌ رفیعی‌