اَبورغال، شخصیت افسانه‌ای عرب از قبیلۀ ثقیف و از بازماندگان قوم ثمود. نام او را به اختلاف، زید بن مخلّف (یاقوت، ٢ / ٧٩٤) وقسی بن منبّه آورده‌اند (ابوالفرج، ٤ / ٧٦)؛ در حالی كه به گفتۀ ابن‌كلبی، قسی بن منبّه نام ثقیف غلام ابورغال بوده است (همو، ٤ / ٧٤). دربارۀ زندگی او نیز روایات گوناگونی آمده است: عده‌ای او را از پیروان صالح پیامبر و از بزرگان طائف (جاحظ، ٦ / ١٥٦؛ ابوالفرج، همانجا) شمرده و بعضی غلام شعیب بن ذی مهدم دانسته‌اند (بلاذری، ١ / ٢٥-٢٦؛ ابن منظور، ١١ / ٢٩١) كه مأمور رسیدگی به امور صدقات اموال و جمع‌آوری مالیات بود و به سبب سرپیچی از دستور صالح و ستمگری و سختگیری در اخذ مالیات، دچار بلای آسمانی گشت و یا به قولی به دست مردم كشته شد (بلاذری، یاقوت، همانجاها).
به روایتی دیگر، ابورغال از سوی مردم طائف به راهنمایی ابرهه در حمله به مكه برگزیده شد و در میان راه در محلی به نام مغمّس درگذشت (ابن هشام، ١ / ٣١؛ طبری، ٢ / ١٣٢).
با اینهمه روایت كرده‌اند كه رسول اكرم (ص)، در جنگ تبوك بر سر راه طائف، در محلی به نام حجر، با اشاره به داستان معجزه خواستن قوم ثمود از صالح، مردم را از معجزه خواستن از انبیاء نهی كرد و فرمود: چون قوم ثمود از دستور خداوند سرپیچیدند، بلا بر آنان نازل شد و همگی را نابود ساخت، مگر مردی كه در حرم خداوند بود و از بلا مصون ماند و او نیز چون از حرم بیرون آمد، در همین جا دچار عذاب الهی و بلای آسمانی شد وهلاك گردید و همین جا به خاك سپرده شد. پرسیدند: او كه بود؟ فرمود: ابورغال (احمد بن حنبل، ٣-٤ / ٢٩٦؛ ازرقی، ١ / ١٣٣؛ ابوداوود، ٣ / ٤٦٤- ٤٦٥).
نیز گفته‌اند كه پیامبر دستور داد، قبر او را سنگسار كنند و سنگ زدن بر قبر ابورغال بعدها نزد عرب، چنان معمول شد كه به اشعار و مثلها راه یافت (نك‌ : حسان بن ثابت، ١ / ١٦٨؛ جریر، ٣٤٢؛ جاحظ، ٦ / ١٥٧؛ مسعودی، ١ / ٥٣-٥٤).
قبر ابورغال در محلی «ذات عرق» و «البستان» كه «الغمیر» نامیده می‌شود، واقع شده است (علی، ٧ / ٣٤٣).
ابن‌كثیر (٢ / ١٧١) با توجه به اختلاف روایات دربارۀ چگونگی مرگ ابورغال، احتمال داده كه وی با نیای بزرگش كه قبر او را نیز سنگ می‌زدند، خلط شده باشد. ابورغال را مردی بسیار ستمگر خوانده‌اند (جاحظ، ٦ / ١٥٦؛ ابن قتیبه، ٩١) و برخی محققان (علی، ٤ / ١٥٠) برآنند كه ستمگری و قساوت در دوران اسلام به او نسبت داده شده و این قساوت و بی‌رحمیهای حجاج بن یوسف ثقفی، حاكم عراق در دوران بنی امیه و دیگر ثقفیان ارتباط دارد.

مآخذ

ابن قتیبه،‌ عبدالله بن مسلم، المعارف، به كوشش ثروت عكاشه، قاهره، ١٩٦٠ م؛
ابن كثیر، البلدایة، ابن منظور، لسان؛
ابن هشام، عبدالملك، سیرة النبی، به كوشش محمد محیی‌الدین عبدالحمید، قاهره، مطبعة المدنی؛
ابوداوود، سلیمان بن اشعث، سنن، به كوشش محمد محیی‌الدین عبدالحمید، مصر؛
ابوالفرج اصفهانی، الاغانی، بولاق، ١٢٨٥ ق؛
احمد بن حنبل، مسند، استانبول، ١٤٠٢ ق / ١٩٨٢ م؛
ازرقی، محمد بن عبدالله، اخبار مكة، به كوشش رشدی صالح ملحس، بیروت، ١٤٠٣ ق / ١٩٨٣ م؛
بلاذری، احمد ابن یحیی، انساب الاشراف، به كوشش محمد حمیدالله، قاهره، ١٩٥٩ م؛
جاحظ، عمرو بن بحر، الحیوان، به كوشش عبدالسلام محمد هارون، قاهره، ١٣٨٨ ق / ١٩٦٩ م؛
جریر بن عطیه، دیوان، بیروت، دارصادر؛
حسان بن ثابت، دیوان، به كوشش ولید عرفات، لندن، ١٩٧١ م؛
طبری، تاریخ؛
علی، جواد، المفصل فی تاریخ العرب قبل الاسلام، بیروت، ١٩٧٠ م؛
مسعودی، مروج الذهب، به كوشش یوسف داغر، بیروت، ١٣٨٥ ق / ١٩٦٥ م؛
یاقوت، بلدان.

ابوالحسن دیانت