اَحْمَدْ گِران، فرزند ابراهیم (ح ٩١٢-٩٤٩ق/ ١٥٠٦-١٥٤٣م)، فاتح مسلمان حبشه ملقب به «صاحب الفتح» و «غازی». امهریهای حبشه هم او را به زبان امهری، گرانیه یعنی چپ دست لقب دادند (عارف، ٨٨؛ EI٢).
احمد اصلاً از مردم سومالی و فرزند کشیشی مسیحی به نام اَیجو بود. وی در ناحیۀ هوبه از ایالت عَدَل به دنیا آمد، سپس به جراد آبون رهبر شورشیان سومالی پیوست و پس از مرگ آبون رهبری مخالفان را در دست گرفت و سلطان ابوبکر محمد فرمانروای سومالی را شکست داد و خویش را امام خواند (بستانی؛ عرب فقیه، ٧، ١٧؛ EI٢, III/ ١٧٦). امتناع او از پرداخت باج به نجاشی (نگوس) لِبنادِنگَل امپراتور حبشه مایۀ جنگ شد و احمد برخی مناطق آن کشور را به تصرف درآورد. در ٩٣٤ق/ ١٥٢٨م ترکان عثمانی به تثبیت موضع خود در یمن، باب المندب و شرق افریقا پرداختند و ناوگان خود را در بندر زیلع در خلیج عدن مستقر ساختند و پس از انعقاد پیمان اتحاد با احمد، او را به هجوم به حبشه برانگیختند (حسن، ١٢٠-١٢١). جنگ با هدف تسلط بر تمامی حبشه آغاز شد و احمد شروع به پیشروی کرد و لبنادنگل در پی شکستهای متوالی سال ٩٣٥ق/ ١٥٢٩م از نقطه‌ای به نقطۀ دیگر می‌گریخت (عارف، همانجا). احمد در همان سال به پیروزی مهمی در شمبرا کُره دست یافت (بستانی؛ عرب فقیه، ٦٢-٦٣). در ٩٣٧ق/ ١٥٣١م داوارو و شوآ را زیر فرمان آورد. سپس در ٩٤٠ق/ ١٥٣٣م مناطق کساله و مازاگا را ویران کرد (بستانی، عارف، همانجاها) و در همان سال سرزمینهای امهارا ولاستا و سپس بالی، هدیه، گنز، وجّ، ورب، فطجار و افات در حبشه را به تسخیر خود درآورد (همانجا؛ عرب فقیه، ٣٠٤).
احمد در ٩٤١ق/ ١٥٣٤م به پادشاه سرزمین مَزَجه که ایالتی مسلمان‌نشین، ولی تحت‌الحمایۀ حبشه بود، پیوست (آرنولد، ٨٣؛ عرب فقیه، ٣٢٤) و در همان سال بندر تیگره در شمال حبشه را تصرف کرد (عارف، همانجا). سرانجام پس از چند سال نبرد، احمد به بخش اعظم حبشه چیره شد و از آن پس بسیاری از نیروهای خود را مرخص کرد و مهمات جنگی را به ترکان عثمانی بازپس داد. از این‌رو حبشیان به تجهیز دوبارۀ خود پرداختند (همو، ٨٨-٨٩) و لبنادنگل بر ضد احمد از پرتغالیها کمک خواست. در ٩٤٨ق/ ١٥٤١م، ٤٥٠ تن از نیروهای پرتغالی به رهبری کریستووا دِگاما با تجهیزات جنگی از طریق دریا به مَصّوع رسیدند (همو، ٨٩)، اما لبنادنگل یک سال پیش از ورود نیروهای پرتغالی درگذشته بود و کلادیوس فرزند او (حک‌ ٩٤٧-٩٦٦ق/ ١٥٤٠-١٥٥٩م) از آنان استقبال کرد.
از آن سوی ناسازگاری برخی از گروههای سپاهی احمد که از بیابانگردان ترکیب یافته بود، و ناکامی او در قبال پیشرویهای اولیۀ پرتغالیها، او را برآن داشت تا از پادشاه زبید در یمن یاری جوید. احمد به یاری آنان توانست پرتغالیها را شکست دهد و کریستو وادِگاما را که در این نبرد به اسارت گرفته شده بود، به قتل رساند (بستانی، EI٢). سرانجام گلاودِوُس امپراتور جدید حبشه، به همراه ٢٠٠ تن از نیروهای باقی‌مانده از پرتغالیها به‌طور ناگهانی به سپاه احمد هجوم برد و در زانتِرا در ٩٤٩ق/ ١٥٤٣م به پیروزی قطعی رسید (بستانی؛ EI٢) و احمد در همین نبرد و در وینادِگا به قتل رسید (بریتانیکا، VI/ ١٠٠٩؛ بستانی، آرنولد، ٨٦). با مرگ وی حبشیان بار دیگر بر کشورشان حاکمیت یافتند (عارف، ٩٠)، اما جنگهای درازمدت احمد احمد با حبشیها و چیرگی وی بر آنان از اسباب گسترش سریع اسلام در حبشه به‌شمار می‌رود (نک‌ : آرنولد، ٨٥).

مآخذ

آرنولد، توماس، تاریخ گسترش اسلام، ترجمۀ ابوالفضل عزتی، تهران، ١٣٥٨ش؛
بستانی، حسن، حسن ابراهیم، انتشارالاسلام و العروبة فیمایلی الصحراء الکبری، معهد للدراسات العربیة العالیه، ١٩٥٧م؛
عارف، ممتاز، الاحباش بین مأرب و اکسوم، بیروت اصیدا، ١٩٧٥م؛
عرب فقیه، احمد، تحفةالزمان، به کوشش فهیم محمد شلتوت، جیبوتی، المکتبةالاسلامیه؛
نیز:

Britannica;
EI٢

حیدر بوذرجمهر