آثارُالوُزَراء، كتابی تاریخی به زبان فارسی نوشتۀ سیف‌الدین حاجی بن نظام عقیلی از نویسندگان و دبیران دربار تیموریان در سدۀ ٩ق / ١٥م. وی این كتاب را میان سالهای ٨٧٥ و ٨٩٢ ق / ١٤٧٠ و ١٤٨٧م به نام و برای خواجه قوام‌الدین نظام‌الملك خوافی نوشته است. این خواجه از بزرگان دربار سلطان حسین بایقرا (٨٤٢-٩١١ق / ١٤٣٨-١٥٠٥م) بوده كه پس از سالها تصدی مناصب بلند دیوانی و وزارت در ٩٠٣ق / ١٤٩٨م به قتل رسید (خواندمیر، ٤١٨-٤٣٢).
چنانكه از محتویات كتاب برمی‌آید، نویسنده از اوایل جوانی وارد كار دیوانی شده و عمر خود را تا ٤٠ سالگی در این كار گذرانده است. وی در این مدت از كتابهای تاریخی ارزندۀ گوناگون یادداشتهایی برگرفته و از مكاتبات پادشاهان و پیران و بزرگان و دانشمندان و وزیران مجموعه‌ای فراهم آورده تا از آن میان كتابی تألیف كند. خواجه قوام‌الدین فرمان به آوردن مجموعۀ سیف‌الدین عقیلی داد، ولی چون اینها شامل سره و ناسره بود از این‌رو نویسنده تصمیم گرفت آنها را بپیراید و كتابی در شرح زندگی وزیران بنویسد. وی برای این كار به بررسی و مطالعۀ كتابهایی پرارزش پرداخته است، همچون تاریخ الرسل و الملوكِ محمدبن جریر طبری (٢٢٤-٣١٠ق / ٨٣٩-٩٢٢م)؛ شاهنامه، سرودۀ حكیم ابوالقاسم فردوسی (ح ٣٢٩-٤١٦ق / ٩٤١-١٠٢٥م)؛ جوامع الحكایات سدیدالدین محمد بن محمد عوفی (د پس از ٦٣٠ ق / ١٢٣٣م)؛ الفرج بعد الشدة ابوعلی محسن تنوخی (٣٢٨-٣٨٤ق / ٩٤٠-٩٩٤م)؛ جامع التواریخ رشیدالدین فضل‌الله (مق‌ ٧١٨ق / ١٣١٨م)؛ تاریخ یمینی ابونصر محمد عتبی (ح ٣٥٠-٤٣١ق / ٩٦١-١٠٤٠م)؛ تاریخ سلجوق؛ تاریخ جهانگشای عطاملك جوینی (د ٦٨١ ق / ١٢٨٢م)، مجمع الانساب محمد بن علی بن محمد شبانكاره‌ای (نگارش ٧٣٣ق / ١٣٣٣م)، قابوس‌نامۀ عنصرالمعالی كیكاوس بن اسكندر (د پس از ٤٧٥ق / ١٠٨٢م)، تاریخ آل مظفر محمود كتبی (تألیف حدود ٨٢٣ ق / ١٤٢٠م)، تاریخ كرمان، نسائم‌الاسحار من لطائم‌الاخبار ناصرالدین منشی كرمانی (كه در ٢٩ صفر ٧٢٥ق / ١٤ فوریۀ ١٣٢٥م از نگارش آن فراغت یافته)، سوانح الافكار رشیدی، مقامات ابونصر مشكان (صاحب دیوان رسالت محمود غزنوی در ٤٠١ق / ١٠١٠م) نوشتۀ ابوالفضل بیهقی (٣٨٥-٤٧٠ق / ٩٩٥-١٠٧٧م) و برخی آثار دیگر. بدین‌سان، در این كتاب مطالب مهمی از اسنادی آمده است كه اصل آنها از میان رفته است، مانند مقامات ابونصر مشكان و مجلدات گم‌شدۀ تاریخ بیهقی كه جز در این كتاب نمی‌توان بدان دسترسی یافت. پیداست كه نویسنده در سدۀ ٩ق / ١٥م به همۀ آثار یادشده دسترسی داشته است. با این همه، او بیشترین برداشت را از نسائم الاسحار كرده و در بسیاری موارد نوشته‌های آن را بی‌كم‌وكاست به نام خود آورده است. انشای آثار الوزراء به دلیل اقتباس نویسندۀ آن از كتابهای گوناگون، دارای سبكهای مختلف است: گاه سادگی و آراستگی و بلاغت شگفت‌انگیز ابوالفضل بیهقی و استادش بونصر مشكان خواننده را به اعجاب می‌آورد و گاه سجعها و موازنه‌ها و صناعتهای جامع‌التواریخ از نظر می‌گذرد. گاه نیز انشای آن به سبك رایج و معمول روزگار نویسنده نزدیك می‌شود و سست و ناهموار و ناپخته می‌گردد (محجوب، ٩٨٥).
آثار الوزراء دارای ٢ مقاله است. مقالۀ اول در ذكر آثار و اخبار وزرای سابق است و آن دارای ١٢ باب است: وزرای پادشاهان گذشته، وزرای خلفای راشدین ]مؤلف، مشاوران ابن خلفا را وزیر خوانده است[، وزرای بنی‌امیه، وزرای بنی‌عباس، وزرای آل سامان، وزرای غزنویان، وزرای آل بویه، وزرای سلجوقیان، وزرای خوارزمشاهیان، وزرای چنگیزخان و اولاد و احفاد او، وزرای آل مظفر و پادشاهان غور، وزرای امیرتیمور گوركانی و فرزندان وی. مقالۀ دوم، در ذكر آثار و اوضاع «آصف زمان»، خواجه قوام‌الدین، است و آن دارای ٤ باب است: اخلاق وی و برتری او بر همۀ وزیران جهان، كارهای او پیش از وزارت، زمان وزارت، عنایات پادشاه اسلام به وی.
ستایشهای بلیغ نویسنده از امیرالمؤمنین علی(ع) و امامان بزرگوار پس از او، می‌تواند دلیلی بر شیعی بودن وی باشد.
از كتاب آثار الوزراء هشت نسخه موجود است: پتنۀ هندوستان، موزۀ بریتانیا، آصفیۀ حیدرآباد دكن، بادلیان آكسفورد، دانشگاه كمبریج، دیوان هند، مجلس شورای ملی (سابق) و كتابخانۀ شخصی سعید نفیسی. این كتاب را میرجلال‌الدین حسینی محدث ارموی (١٢٨٤- ١٣٥٨ش) از روی نسخۀ خطی مجلس شورا به شیوه‌ای علمی و انتقادی تصحیح كرده و به سال ١٣٤٧ش در تهران منتشر ساخته است. مصحح در ویرایش این كتاب رنج فراوان برده است: تصحیح اشتباهات مؤلف از روی اسناد اصلی،‌تعیین كاست و فزودها، معنی‌كردن اصطلاحات و واژه‌های دشوار، مشخص‌كردن موارد مأخوذ از مآخذ اصلی و تنظیم فهرست اعلام گسترده.

مآخذ

افشار، ایرج، «یادداشت»، راهنمای كتاب، س ٢، شم‌ ٣ (آذر ١٣٣٨ش)، صص ٤١٣-٤١٤؛ خواندمیر، غیاث‌الدین، دستورالوزراء، به كوشش سعید نفیسی، تهران، ١٣٥٥ش؛ عقیلی، سیف‌الدین،‌ آثار الوزراء، به كوشش جلال‌الدین حسینی ارموی، دانشگاه تهران، ١٣٤٧ش، جم‌ ؛ محجوب، محمدجعفر، «آثار الوزراء»، سخن، س ١٠، شم‌ ٨‌ (آبان ١٣٤٨ش)، صص ٨٩٥-٩٠٣؛ محقق، مهدی، «آثار الوزراء»، راهنمای كتاب، س ٢، شم‌ ٣ (آذر ١٣٣٨ش)، صص ٤١٠، ٤١٣.

بخش ادبیات