اَبوالْهُدى، توفیق (١٣١٣-١٣٧٥ ق / ١٨٩٥-١٩٥٦ م)، سیاستمدار اردنی. وی در شهر عكا زاده شد، تحصیلات ابتدایی را در همانجا و متوسطه را در بیروت گذراند و برای ادامۀ ‌تحصیل وارد دانشكدۀ حقوق استانبول شد. در ١٩١٥ م به سپاه عثمانی پیوست و در ادارۀ پنجم وزارت جنگ با درجۀ ستوانی مشغول به كار شد. پس از آن در جمع واحد نظامی به كرمانشاه در غرب ایران فرستاده شد (حماده، ٢ / ٤٨؛ الموسوعة ... ، القسم العام، ١ / ٦٠٢). در راه بازگشت به استانبول گریخت و به حلب، لبنان و عكا رفت (حماده، همانجا).
ابوالهدی از ١٩١٩ تا ١٩٢٠ م به خدمت امیرفیصل در دمشق پیوست ( الموسوعة، همانجا؛ موسوعة السیاسة، ٨١٠‌). پس از استقلال شرق اردن در ١٩٢١ م به آنجا رفت و مشاغلی دولتی برعهده گرفت و تا ١٩٤٤ م، ٥بار به نخست‌وزیر رسید (الموسوعة، همانجا؛ حماده، همانجا). در ١٩٣٨ م در كنفرانسی كه به پیشنهاد انگلستان و مشاركت كشورهای عربی و یهودیان برای مذاكره دربارۀ ‌مسألۀ فلسطین تشكیل شد، به نمایندگی اردن شركت كرد (جریس، ٢ / ٣٩٣-٣٩٤) و سال بعد در ایام نخست‌وزیری او، دولت اردن تنها دولت عربی بودكه پس از انتشار كتاب سفید از سوی وزارت خارجۀ انگلستان كه حاوی سیاست بریتانیا دربارۀ ‌فلسطین بود ( الموسوعة ... ، القسم الثانی، ٥ / ٧٦٣)، به مخالفت با آن برنخاست (حوت، ٣٩٦).
در ١٩٤٥ م ابوالهدی در دولت ابراهیم هاشم، وزیر خارجه شد، پس از تصویب طرح كمك به كشاورزان فلسطینی از سوی كمیسیون اقتصادی اتحادیۀ‌ عرب در مارس ١٩٤٥ از آن مقام استعفا كرد و اجرای این طرح را به عهده گرفت ( الموسوعة، القسم الثانی، ٣ / ٧٩٠-٧٩١؛ الموسوعة، ‌القسم العام، همانجا). وی در ١٩٤٧ م برای شمشمین بار مأمور تشكیل دولت شد (همانجا). سال بعد، ٢ ماه پیش از پایان قیموت انگلستان بر فلسطین، ‌ابوالهدی پیمانی با انگلستان در عمان امضا كرد كه پایگاه بریتانیا را در فلسطین استوار ساخت (عارف، ٣ / ٧٦٧). وی در بهار همان سال به لندن رفت و دربارۀ تعدیل پیمان مذكور و عبور ارتش عربی از رود اردن با ارنست بوین وزیر خارجۀ وقت انگلستان، مذاكره كرد و بوین دولت او را از این كار و اشغال مناطق تحت تسلط یهودیان بازداشت (همو، ٤ / ٧٨٧- ٧٨٩). در ١٩٥٠ م، وقتی ابوالهدی ریاست مجلس را برعهده داشت، طرح الحاق كرانۀ باختری رود اردن به این كشور ــ به رغم مخالفت نمایندگان فلسطینی ــ به تصویب رسید (جبر، ١٤٢). در همان سال دولت اردن خواستار امضای آتش‌بس دائم با اسرائیل شد و چون اتحادیۀ عرب به مخالفت با هرگونه پیمان میان كشورهای عربی و اسرائیل شد و چون اتحادیۀ عرب به مخالفت با هرگونه پیمان میان كشورهای عربی و اسرائیل برخاست، ‌ابوالهدی رسماً به تكذیب توافق اردن با اسرائیل پرداخت (همو، ١٤٨، ١٤٩). ‌پس از ترور امیر عبدالله در ١٩٥١ م او باز به نخست‌وزیری رسید ( الموسوعة، القسم العام، همانجا؛ نیز نک‌ : حورانی، ٦٠) و در ١٩٥٢ م پس از عقد پیمانی با انگلستان و مخالفت نمایندگان فلسطینی در مجلس اردن (اسمیت، ١٠٤)‌، متهم به تمایل به سیاست انگلستان شد وبرخی از گروههای سیاسی خواهان قتل او شدند.
توفیق ابوالهدی در ١٩٥٥ م به سبب بیماری سرطان از مقام خود كناره گرفت و در ٢ ژوئیۀ سال بعد، پس از ١٢ بار نخست‌وزیری به علل نامعلومی خودكشی كرد (حماده، ٢ / ٤٨). یادداشتهایی روزانه از او برجای مانده است (زركلی، ٢ / ٩٣).

مآخذ

جبر، مروه، جامعة الدول العربیة و قضیة فلسطین (١٩٤٥-١٩٦٥)، قبرس، ١٩٨٩ م؛
جریس، صبری، تاریخ الصهیونیة، قبرس، ١٩٨٦ م؛
حماده، محمد عمر، اعلام فلسطین، بیروت، دارقتیبه؛
حوت، بیان نویهض، القیادات و المؤسسات السیاسیة فی فلسطین، ١٩١٧- ١٩٤٨؛
حورانی، هانی، ‌تاریخ الحیاة النیاییة فی الاردن ١٩٢٩-١٩٥٧، قبرس، ١٩٨٩ م؛
زركلی، اعلام؛
‌عارف، ‌عارف، النكبة، نكبة بیت‌المقدس و الفردوس المفقود، صیدا / بیروت، المطبعة العصریة، موسوعة السیاسة، بیروت، ١٩٨٥ م؛
الموسوعة الفلسطینیة، ‌القسم العام، دمشق، ١٩٨٤ م؛
همان، القسم الثانی، بیروت، ١٩٩٠ م؛
نیز:

Smith, P. A., Palestine and the Palestinians ١٨٧٦-١٩٨٣, London, ١٩٨٤.

حیدر بوذرجمهر