اِسْتَرابادی، ميرزا محمد بن ‌علی‌ بن‌ ابراهيم‌ (د ١٣ ذيقعدۀ ١٠٢٨ق‌/ ١٢ اكتبر ١٦١٩م‌)، عالم‌ و رجالی‌ِ امامی‌. نام‌ جدش‌ را تفرشی‌ (ص‌ ٣٢٤) «كيل‌» ضبط كرده‌ است‌.
از جزئيات‌ زندگی‌ وی اطلاعی‌ در دست‌ نيست‌. می‌دانيم‌ كه‌ نخست‌ در نجف‌ می‌زيست‌ و در آنجا نزد مقدس‌ اردبيلی‌، فقيه‌ مشهور امامی‌ و نيز ابراهيم‌ بن‌ علی‌ بن‌ عبدالعالی‌ ميسی‌ كسب‌ دانش‌ كرد (افندی، ٢٧٧). پس‌ از مرگ‌ استادش‌ مقدس‌ اردبيلی‌ (د ٩٩٣ق‌) نجف‌ را به‌ سوی مكه‌ ترك‌ گفت‌ و تا پايان‌ عمر در مكه‌ مجاورت‌ گزيد. افندی علت‌ ترك‌ نجف‌ را چنين‌ نقل‌ كرده‌ كه‌ چون‌ مقدس‌ وی را به‌ عنوان‌ جانشين‌ خويش‌ معرفی‌ نكرد، او آنجا را جای مناسبی‌ برای خويش‌ نيافت‌ و رهسپار مكه‌ شد (همانجا؛ نيز نك: علی‌خان‌، ٤٩١). وی از محضر ابومحمد محسن‌ بن‌ غياث‌ الدين‌ منصور نيز بهره‌ برد (آقابزرگ‌، طبقات‌...، ٤٩٧). در علم‌ رجال‌ دستی‌ چيره‌ داشت‌ و در اين‌ باره‌ ٣ كتاب‌ به‌ رشتۀ تحرير درآورد.
به‌ گفتۀ محبی‌، وی به‌ بسياری فضل‌ و دانش‌ مشهور بوده‌ است‌ (٤/ ٤٧). مجلسی‌ وی را به‌ فضل‌ و تقوا ستوده‌ (١/ ٤١؛ نيز نك: حرعاملی‌، ٢/ ٢٨١؛ تفرشی‌، همانجا) و امين‌ استرابادی، پيشوای اخباريه‌، بر دانش‌ و تحقيق‌ وی در حديث‌ و رجال‌ تأكيد كرده‌ است‌ (ص‌ ١٧). امين‌ استرابادی در مكه‌ نزد وی حدود ١٠ سال‌ فقه‌، حديث‌ و رجال‌ آموخت‌ و از وی اجازۀ نقل‌ حديث‌ داشت‌ (همو، ١٧- ١٨). گويا امين‌ در تبيين‌ طريقۀ اخباريه‌ تحت‌ تأثير تعاليم‌ استاد خود بوده‌ است‌ (همو، ١٨). ديگر شاگرد وی شيخ‌ محمد نوادۀ شهيد ثانی‌ بوده‌ (حر عاملی‌، همانجا)، و علی‌ بن‌ حجت‌الله‌ شولستانی‌ نيز از وی روايت‌ حديث‌ می‌كرده‌ است‌ (آقا بزرگ‌، همانجا).

آثار

١. منهج‌ المقال‌ فی‌ تحقيق‌ احوال‌ الرجال‌، كه‌ همان‌ رجال‌ كبير اوست‌، همراه‌ تعليقة وحيد بهبهانی‌ در تهران‌ (١٣٠٢ق‌) به‌ چاپ‌ رسيده‌ است‌. وی تأليف‌ اين‌ كتاب‌ را در ٩٨٦ق‌ در نجف‌ به‌ پايان‌ برده‌ است‌ (همو، الذريعة، ٢٣/ ١٩٨). ٢. تلخيص‌ الاقوال‌، يا رجال‌ وسيط وی به‌ چاپ‌ نرسيده‌، و نسخه‌های متعدد آن‌ در كتابخانه‌های مركزی دانشگاه‌ تهران‌، آستان‌ قدس‌ مشهد، بانكيپور، موزۀ لندن‌ و كتابخانۀ شخصی‌ براون‌ معرفی‌ شده‌ است‌ (مركزی، ٨/ ٤٤١؛ آستان‌، ١٤٥، ٦٢٩؛ بانكيپور، ؛ XII/ ٧٨ ريو، شم ٦٣٤ ؛ براون‌، ١٧ ). ٣. رجال‌ صغير وی كه‌ گويا توضيح‌ المقال‌ نام‌ داشته‌ (آقابزرگ‌، همان‌، ٤/ ٤٩٨)، در مكه‌ به‌ سال‌ ١٠١٦ق‌ تأليف‌ شده‌ بوده‌، و بنابر گفتۀ آقابزرگ‌ نسخه‌ای از آن‌ به‌ خط مؤلف‌ در آستان‌ قدس‌ و نسخه‌ای ديگر در تبريز موجود بوده‌ است‌ ( مصفی‌ المقال‌، ٤٢٩). ٤. آيات‌ الاحكام‌، كه‌ نسخ‌ آن‌ در كتابخانه‌های آستان‌ قدس‌ (آستان‌، ١٣) و مدرسۀ عالی‌ شهيد مطهری (ابن‌ يوسف‌، ١/ ٨٥ -٨٦) يافت‌ می‌شود. مجلد اول‌ اين‌ كتاب‌ تا پايان‌ بحث‌ زكات‌ به‌ كوشش‌ محمد باقر شريف‌ زاده‌ در ١٣٩٤ق‌ به‌ چاپ‌ رسيده‌ است‌. همچنين‌ استرابادی حاشيه‌ای بر تهذيب‌ الاحكام‌ طوسی‌ و نيز رسائلی‌ ديگر داشته‌ است‌ (علی‌ خان‌، حرعاملی‌، همانجاها).

مآخذ

آستان‌ قدس‌ ف‌، فهرست‌؛
آقابزرگ‌، الذريعة؛
همو، طبقات‌ اعلام‌ الشيعة، قرن‌ ١١، به‌ كوشش‌ علينقی‌ منزوی، تهران‌، ١٣٦٩ش‌؛
همو، مصفی‌ المقال‌، به‌ كوشش‌ احمد منزوی، تهران‌، ١٣٧٨ق‌/ ١٩٥٩م‌؛
ابن‌ يوسف‌ شيرازی، فهرست‌ كتابخانة مدرسة عالی‌ سپهسالار، تهران‌، ١٣١٣-١٣١٥ش‌؛
استرابادی، امين‌، الفوائد المدنية، چ‌ سنگی‌، ١٣٢١ق‌؛
افندی، عبدالله‌، تعليقة امل‌ الآمل‌، به‌ كوشش‌ احمد حسينی‌، قم‌، ١٤١٠ق‌؛
تفرشی‌، مصطفی‌، نقد الرجال‌، قم‌، انتشارات‌ الرسول‌ المصطفی‌ (ص‌)؛
حر عاملی‌، محمد، امل‌ الآمل‌، به‌ كوشش‌ احمد حسينی‌، بغداد، ١٣٨٥ق‌؛
علی‌خان‌ مدنی‌، سلافة العصر، تهران‌، كتابخانۀ مرتضويه‌؛
مجلسی‌، محمدباقر، بحار الانوار، بيروت‌، ١٤٠٣ق‌/ ١٩٨٣م‌؛
محبی‌، محمد امين‌، خلاصة الاثر، قاهره‌، ١٢٨٤ق‌؛
مركزی، خطی‌؛
نيز:

Bankipore;
Browne, E. G., A Descriptive Catalogue of the Oriental Manuscripts..., ed. R. A. Nicholson, Cambridge, ١٩٣٢;
Rieu, Ch., Supplement to the Catalogue of the Arabic Manuscripts in the British Museum, London, ١٨٩٤.
بخش‌ فقه‌، علوم‌ قرآنی‌ و حديث‌