اِبْنِ غازی، ابوعبدالله محمد بن احمد بن محمد بن محمد بن علی بن غازی عثمانی مكناسی (٨٥٨- ٩ جمادی‌الاول ٩١٩ق / ١٤٥٤-١٣ ژوئيۀ ١٥١٣م)، فقيه مالكی، مورخ، اديب و عالم حساب. نسبش به بنی عثمان قبيله‌ای از كتامه در مكناسة الزيتون واقع در مغرب اقصی می‌رسد (زركلی، ٥ / ٣٣٦). برخی از جمله بابا تنبكتی (ص ٣٣٤) تاريخ تولد او را با استناد به فهرست احمد المنجور ٨٤١ق / ١٤٣٧م نوشته‌اند، ولی ابن قاضی با اشاره به نوشتۀ الروض الهتون فی اخبار مكناسة الزيتون تأليف خود ابن غازی، تولدش را در ٨٥٨ق قيد كرده و می‌افزايد: اين تاريخ با تاريخ مندرج در كتاب فهرست احمد المنجور مطابقت ندارد و گويا وی از آنچه در كتاب الروض الهتون ... آمده، آگاهی نداشته است (١ / ٣٢٠). ابن غازی در مكناسة الزيتون ديده به جهان گشود و در همانجا پرورش يافت و به فراگرفتن علم پرداخت (بابا تنبكتی، ٣٣٣). در ٨٩١ق به فاس سفر كرد (ابن قاضی، همانجا) و در آنجا با عده‌ای از استادان خود آشنا گرديد و از دانشمندان و فقهايی مانند: نيجی، محمد بن قاسم قوری و ابی‌عبدالله صغير دانش آموخت (بابا تنبكتی، ابن قاضی، همانجاها؛ وزير سراج، ١(٣) / ٥٨٦). از ادريس بن يخلف بوفرحی صنهاجی ريفی كه معاصر وی بود نيز استفاده كرد (ابن قاضی، ١ / ١٦٤). سپس به مولد خود بازگشته، چندی در ميان خويشاوندان به سر برد (گنون، ١ / ٢١٨، ٢١٩). در تعبير حديث و علم رجال و شرح‌حال‌نگاری و گزارش جنگها تسلط داشت؛ در علم قرائت، تفسير، ادب، عروض، حساب و فرائض (تقسيم ارث) اطلاعات گسترده‌ای داشت. او سرآمد دانشوران روزگار خويش بود و عمر خود را در طلب علم و نوشتن و نشر آن گذرانيد. به فن تدريس آشنا بود، مجالس قرائت قرآن و تفسير تشكيل می‌داد و در ماه رمضان از صحيح بخاری حديث می‌گفت (بابا تنبكتی، همانجا). بسياری از جويندگان دانش، از مناطق دور، در مجلس درسش حاضر می‌شدند و از وی دانش می‌آموختند كه از اين ميان می‌توان علی بن محمد شريف تلمسانی، ابن عباس صغير، احمد دقون، علی بن هارون، عبدالواحد ونشريسی، عبدالرحمن بن احمد قصری فاسی، حسن بن عثمان تاملی جزولی را نام برد (ابن مريم، ٢٥٩؛ بابا تنبكتی، همانجا؛ مخلوف، ٢٧٦؛ ابن قاضی، ١ / ١٨٢).
ابن غازی دارای منطقی قوی، بيانی شيرين و روان، خلقی نيكو و محضری پربار بود، نزد خواص و عوام عزت و احترام داشت و سخنورترين فرد زمان خود بود (بابا تنبكتی، همانجا). ابتدا در مكناسه و پس از آن در فاس جديد مجلس وعظ و سخنرانی داشت، سپس ضمن تدريس، امامت و خطابت مسجد قرويين را نيز عهده‌دار شد (همانجا). وی برای جهاد و مراقبت و محافظت ثغور اسلامی بارها به مرابطه پرداخت و به همين منظور در اواخر عمر به قصر كُتامه [شهری در جزيرة الخضراء اندلس] رفت، در آنجا مريض شد و به فاس بازگشت و تا پايان عمر خود در همانجا توطن اختيار كرد (همانجا). ابن غازی پس از درگذشت در الكغادينِ فاس مقابل قبر استادش محمد قوری به خاك سپرده شد (ابن قاضی، ١ / ٣٢٠). هم اكنون مدفن او در فاس به «باب الحمراء» شهرت دارد (كتانی، ٢ / ٢٥٧). يكی از شاگردان وی به نام شقرون بن ابی جمعۀ وهرانی قصيده‌ای زيبا و طولانی در رثا و سوگ او سروده است (بابا تنبكتی، ٣٣٤).
اين آثار از ابن غازی به چاپ رسيده است: ١. بُغية الطلاّب فی شرح منية الحُسّاب، كه شرح منظومۀ خود ابن غازی در علم حساب است (فاس، ١٣١٧، ١٣١٩ق)؛ ٢. الروض الهتون فی اخبار مكناسة الزيتون (فاس، ١٣٢٦ق / ١٩٠٨م). اين كتاب مهم‌ترين و سودمندترين كتاب ابن غازی است كه جزئی از آن توسط هودا به فرانسه ترجمه شده و در «مجلۀ آسيايی» چاپ شده است (EI٢)؛ ٣. الفهرسة المباركة، موسوم به التعلّل برسم (رسوم) الاسناد بعد انتقال اهل المنزل و الناد كه در ١٣٩٩ق / ١٩٧٩م به كوشش محمد زاهی در دارالبيضاء به چاپ رسيده است؛ ٤. كليات فقهية علی مذهب المالكية يا كليات فی الفقه، در فاس چاپ سنگی شده است (برای آثار خطی او، نك‌ : GAL, S, I / ٥٢٢, ٥٤٦, II / ٩٦, ٩٧, ٣١١, ٣٣٨؛ كحاله، ٩ / ١٦؛ منصور، ٢٢٧؛ حجی، ٢٢، ٢٩، ٤٠، ١٣٥، ١٨٤).

مآخذ

ابن قاضی، احمدبن محمد، جذوة الاقتباس، رباط، ١٩٧٣م؛
ابن مريم، محمدبن محمد، البستان، به كوشش محمد بن ابی شنب، الجزائر، ١٣٢٦ق / ١٩٠٨م؛
بابا تنبكتی، احمد بن احمد، «نيل الابتهاج»، در حاشيۀ الديباج المذهب ابن فرحون، قاهره، ١٣٥١ق؛
حجی، محمد، فهرس الخزانة العلمية الصبيحية بسلا، كويت، ١٤٠٦ق؛
زركلی، اعلام؛
كتانی، محمد، فهرس الفهارس و الاثبات، فاس، ١٣٤٧ق؛
كحاله، عمررضا، معجم المؤلفين، بيروت، ١٩٥٧م؛
گنون، عبدالله، النبوغ المغربی فی الادب العربی، بيروت، ١٣٩٥ق / ١٩٧٥م؛
مخلوف، محمدبن محمد، شجرة النور الزكية، بيروت، ١٣٤٩ق؛
منصور، عبدالحفيظ، فهرس المخطوطات المكتبة الاحمدية بتونس، بيروت، ١٣٨٨ق؛
وزير سراج، محمد بن محمد، الحلل السندسية، تونس، ١٩٧٠م؛
نيز:

EI٢ ;
GAL, S.

ابوالحسن دیانت