اَبوبَرْزۀ اَسْلَمی، نَضلة بن عبداللـه بن حارث (د ٦٤ ق / ٦٨٤ م)، صحابی. ابن سعد (٤ / ٢٩٨، ٧ / ٣٦٦) به نقل از فرزند ابوبرزه، نام وی را عبداللـه بن نضلة، و خلیفة بن خیاط (١ / ٢٤١، ٢ / ٨٢٩)، نضلة بن عبداللـه ثبت کرده است، اما بیشتر منابع بر نضلة بن عُبَید اتفاق دارند (بخاری، ١ / ١٥٧، ١٦٦؛ ابوزرعه، ١ / ٤٧٧)، گرچه صورتهای دیگری نیز از نام وی در دست است (نک‌ : ابن‌اثیر، اسدالغابة، ٥ / ١٤٦-١٤٧؛ ذهبی، تاریخ، ٢ / ٣٢٨؛ عبدالغنی، ١ / ١٦٧).
به گفتۀ نووی (٢ / ١٨٠) وی پیش از اسلام، نضلة بن نیار (نیار= شیطان) نام داشت: پیامبر (ص) او را نضلة بن عبداللـه خواند (نیز نک‌ : ابن حجر، ٦ / ٢٣٧). در کنیۀ او اختلافی نیست، تنها طوسی وی را ذیل اصحاب پیامبر (ص)، ابوبرده (ص ٣٠) و ذیل یاران علی (ع)، ابوبَرزه خوانده است (ص ٦٠) که به نظر می‌رسد، سهوی رخ نموده باشد. نووی معتقد است که در میان صحابۀ پیامبر (ص) تنها وی مکنی به ابوبرزه بوده است (٢ / ١٧٩).
وی از شمار صحابه‌ای است که در فتح مکه (ابن‌سعد، ٤ / ٢٩٨؛ ابن حجر، همانجا)، غزوه‌های حنین و خیبر (همانجا؛ ابن اثیر، اسدالغابة، ٥ / ١٩) و چند غزوۀ دیگر در کنار پیامبر (ص) بود. شمار غزوه‌های او را ٦ یا ٧ (احمد بن حنبل، مسند، ٤ / ٤٢٣؛ بخاری، ١ / ١٥٨) یا ٩ غزوه (مزی، ٩ / ٩) ذکر کرده‌اند. بنابر نقل خود وی، وقتی پیامبر در غزوۀ احد آسیب دید، به مراقبت از آن حضرت برخاست و پیامبر پس از بهبود در حق او دعا فرمود (ابونعیم، ٢ / ٣٩). در روز فتح مکه که پیامبر همۀ ساکنان مکه را امان داد، فرمود ابن خَطَل را حتی اگر به پردۀ کعبه جنگ زده باشد، بکشند، زیرا او مرتد شده و مسلمانی را کشته بود و افزون بر این، دو کنیزش پیامبر را هجو کرده بودند (بلاذری، ١ / ٣٦٠). پس ابوبرزه او را که به پردۀ کعبه آویخته بود، گرفت و بین رکن و مقام گردن زد (واقدی، ٢ / ٨٥٩؛ ابن سعد، ٤ / ٢٩٩؛ احمد بن حنبل، العلل، ١ / ٣٥٩)، اما بنابر بیشتر منابع، سعید بن حُرَیث مخزومی در قتل ابن خطل با او همکاری داشته است (ابن هشام، ٤ / ٨٦٨؛ طبری، ٣ / ٦٠؛ ابن اثیر، الکامل، ٢ / ٢٤٩).
به گفتۀ طبری (٤ / ١١١) در ٢٠ ق در نبرد عین شمس (شهری در مصر) که عمرو بن العاص در آنجا با مقوقس روبه‌رو شد، گروهی از مسلمانان ترسیدند و سستی ورزیدند، پس عمرو از صحابۀ حاضر در لشکر یاری جست و آنان از جمله ابوبرزه قدم پیش نهادند و سبب نیرو گرفتن و پیروزی مسلمانان شدند (نیز نک‌ : ابن‌اثیر، همان، ٢ / ٥٦٥). او در ٢٩ ق در لشکرکشی عبداللـه بن عامر به اصطخر، دارابجرد، جور (اردشیر خره) فرماندهی جناح راست را برعهده داشت که منتهی به فتح این مناطق شد. همچنین وی در ساه ٠٠٠‘٥٠ نفری مسلمانان به فرماندهی ربیع بن زیاد که موفق به فتح بلخ و قهستان شدند (٥١ ق)، حضور داشت (همان، ٣ / ١٠١، ٤٨٩؛ ابن خلدون، ٣ (١) / ٣٠).
ابوبرزه از یاران علی (ع) بود (برقی، ٣؛ طوسی، همانجا). برقی (همانجا) وی را در ردیف سلمان، مقداد، ابوذر و عمار ذکر کرده است. او در جنگهای جمل، صفین و نهروان در کنار علی (ع) بود (ابونعیم، همانجا؛ ابن‌اثیر، اسدالغابة، ٥ / ١٩). از دیگر نکات برجستۀ زندگی وی اعتراض او به یزید پس از شهادت حسین بن علی (ع) است (طبری، ٥ / ٣٩٠؛ ابن اثیر، همن، ٥ / ٢٠، الکامل، ٤ / ٨٥).
ابوبرزه روایاتی از پیامبر (ص) نقل کرده است. احمد بن حنبل در مسند (٤ / ٤١٩-٤٢٦)، به روایت از وی ٤٩ حدیث نقل کرده است. از میان راویان او، می‌توان فرزندش مغیره، ابوالمنهال سیار بن سلامه، ابوالوازع، عبداللـه بن مطرف و ازرق بن قیس را نام برد (همانجا). همچنین روایت ابوبرزه از امام حسن (ع) مورد توجه محدثان امامی، چون کلینی (٦ / ١٧) قرار گرفته است (نیز نک‌ : خوئی، ٢١ / ٤٣).
ابوبرزه پس از رحلت پیامر با خانوادۀ خود از مدینه به بصره آمد و در آن شهر ساکن شد و سرانجام در سفر جهاد به خراسان در مرو درگذشت (ابن سعد، ٣٦٦؛ ابن قتیبه، ٣٣٦). ابن حیان (ص ٣٨) محل وفاتش را در بیابانی بین سجستان و هرات، و حاکم (نک‌ : خلیفۀ نیشابوری، ١٠) در نیشابور ذکـر کرده است (نیز نک‌ : ابن قیسرانی، ٢ / ٥٣٤؛ ذهبی، سیر، ٣ / ٤٣).

مآخذ

ابن اثیر، علی بن محمد، اسدالغابة، بیروت، داراحیاء التراث العربی؛
همو، الکامل؛
ابن حبان، محمد، مشاهیر علماء الامصار، به کوشش م. فلایشهامر، قاهره، ١٣٧٩ ق / ١٩٥٩ م؛
ابن حجر، احمد بن علی، الاصابة، کلکته، ١٨٥٣ م؛
ابن خلدون، عبدالرحمن، تاریخ، بیروت، ١٩٥٧ م؛
ابن سعد، محمد، الطبقات الکبری، بیروت، دارصادر؛
ابن قتیبه، عبداللـه بن مسلم، المعارف، به کوشش ثروت عکاشه، قاهره، ١٣٨٨ ق / ١٩٦٩ م؛
ابن قیسرانی، محمد بن طاهر، الجمع بین کتابی الکلاباذی و الاصبهانی، حیدرآباد دکن، ١٣٢٣ ق؛
ابن هشام، عبدالملک، سیرة النبی، به کوشش محمد محیی‌الدین عبدالحمید، قاهره، ١٩٧٢ م؛
ابوزرعۀ دمشقی، عبدالرحمن بن عمرو، تاریخ، دمشق، ١٤٠٠ ق / ١٩٨٠ م؛
ابونعیم، احمد بن عبداللـه، ذکر اخبار اصبهان، لیدن، ١٩٣٤ م؛
احمد بن حنبل، العلل، آنکارا، ١٩٦٣ م؛
همو، مسند، بیروت، دارصادر؛
بخاری، محمد بن اسماعیل، التاریخ الصغیر، بیروت، ١٤٠٦ ق / ١٩٨٦ م؛
برقی، احمد بن ابی عبداللـه، رجال، تهران، ١٣٤٢ ش؛
بلاذری، احمد بن یحیی، انساب الاشراف، قاهره، ١٩٥٩ م؛
خلیفة بن خیاط، الطبقات، به کوشش سهیل زکار، دمشق، ١٩٦٦ م؛
خلیفۀ نیشابوری، احمد بن محمد، ترجمه و تلخیص تاریخ نیشابور حاکم نیشابوری، به کوشش بهمن کریمی، تهران، ١٣٣٩ ش؛
خوئی، ابوالقاسم، معجم رجال حدیث، بیروت، ١٤٠٣ ق / ١٩٨٣ م؛
ذهبی، محمد بن احمد، تاریخ الاسلام، قاهره، ١٣٦٨ ق؛
همو، سیر اعلام النبلاء، به کوشش شعیب ارنؤوط، بیروت، ١٤٠٥ ق / ١٩٨٥ م؛
طبری، تاریخ؛
طوسی، محمد بن حسن، رجال، نجف، ١٣٨٠ ق / ١٩٦١ م؛
عبدالغنی مقدسی، الکمال فی معرفة الرجال، نسخۀ عکسی موجود در کتابخانۀ مرکز؛
کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، به کوشش علی‌اکبر غفاری، تهران، ١٣٦٢ ش؛
مزی، یوسف بن عبدالرحمن، تحفة الاشراف، بمبئی، ١٣٩٧ ق؛
نووی، یحیی بن شرف، تهذیب الاسماء، قاهره، ادارة الطباعة المنیریة؛
واقدی، محمد بن عمرو، المغازی، به کوشش مارسدن جونز، بیروت، ١٤٠٤ ق / ١٩٨٤ م.

محسن سیّدی