اُمَیَّةِ بْنِ خَلَف (مق‌ ٣ ق/ ٦٢٤م)، از سران قریش و یكی از مخالفان مشهور پیامبراكرم (ص) در مكه.
وی از بنی جمح، یكی از تیره‌های قبیلۀ بزرگ قریش بود (كلبی، ٩٤-٩٥؛ بلاذری، ١٠/ ٢٤٥-٢٤٦). پدرش خلف نیز از بزرگان و اشراف به شمار می‌رفت (همانجا). امیه بر تیرۀ خود، ریاست داشت (ابن حبیب، المنمق، ٣٣٢) و بنابر این، به طور كلی در قبیلۀ قریش پر نفوذ بود. وی مانند دیگر اعضای مهم این قبیله، به كار بازرگانی می‌پرداخت و از این راه ثروتی نیز اندوخته بود (ابن قتیبه، ٥٧٦). امیه در جنگ فجار، در دورۀ پیش از ظهور اسلام، با ریاست بر تیرۀ خویش شركت داشت (ابن‌حبیب، المحبر، ١٦٩-١٧٠؛ نیز نک‌ : بلاذری، ١/ ١٠٢).
امیه در كنار دیگر اشراف مكه از ابتدای رسالت پیامبر اكرم (ص) سرسختانه به مخالفت و دشمنی با آن حضرت برخاست (مثلاً نک‌ : ابن اسحاق، ١٤٤، ١٩٧، ٢١١، ٢٣٦؛ ابن هشام، ٢/ ٣٦، ٥٨، ١٢٥). امیه از كسانی بود كه پیامبر(ص) را استهزا می‌كرد و گفته‌اند سورۀ هُمَزه دربارۀ او نازل شده است (بغوی، ٥/ ٦٢٢؛ زمخشری، ٤/ ٧٩٥؛ نیز نک‌ : ابن هشام، ٢/ ٣٦). یك بار امیه و تنی چند از بزرگان قریش به پیامبر (ص) پیشنهاد كردند كه آن حضرت و قریش معبودان یكدیگر را بپرستند، ولی سورۀ كافرون در این باره نازل شد (بلاذری، ١/ ١٣٤؛ طبری، ٢/ ٣٣٧). وی افزون بر آزار رسول اكرم (ص)، از آزار و شكنجۀ اصحاب آن حضرت نیز روی گردان نبود. بلال بن رباح حبشی، مؤذن آن حضرت در بردگیِ امیه بود كه اسلام آورد و امیه به همین سبب او را مورد سخت‌ترین شكنجه‌ها قرار می‌داد (نک‌ : احمد بن حنبل، ١/ ٤١٧؛ ابن هشام، ٢/ ٢٨٤-٢٨٥؛ بلاذری، ١/ ١٢٥، ١٨٤-١٨٥؛ طبری، ٢/ ٤٥٢). امیه از كسانی بود كه اندكی پیش از هجرت پیامبر (ص)، در شورای سران قریش، توطئۀ قتل آن حضرت را تأیید كردند (ابن هشام، ٢/ ١٢٤-١٢٥؛ ابن سعد، ١/ ١٥٤). همچنین پس از آنکه پیامبر (ص) پنهانی مكه را ترك كرد، امیه در شمار گروهی بود كه آن حضرت را تا غار ثور تعقیب كردند (بلاذری، ١/ ٢٦٠-٢٦١). در سال دوم هجرت، غزوۀ بواط پیش آمد كه طی آن مسلمانان با كاروانی از بازرگانان قریش ــ از جمله امیه ــ قصد درگیری داشتند، اماظاهراً جنگ سختی درنگرفت (واقدی، ١/ ١٢؛ بلاذری، ١/ ٢٨٧؛ طبری، ٢/ ٤٠٧). در كاروان دیگری از قریشیان كه مورد تعرض مسلمانان واقع شد و غزوۀ بدر در پی آن پیش آمد، امیه نیز سهمی داشت (واقدی، ١/ ٢٧). با آنکه نخست وی تمایل چندانی به حضور در آن جنگ نشان نداد، اما به تشویق ابوجهل (بلاذری، ١/ ٢٩١) نه تنها در جنگ شركت جست، بلكه از بذل مال و خوراك در برپایی جنگ دریغ نکرد، چندانکه گفته‌اند: برای اطعام لشكر مشركان تا ٩ شتر قربانی كرد و او را به همین سبـب، از «مُطعِمان» جنگ بدر خوانده‌اند (نک‌ : واقدی، ١/ ١٢٨، ١٤٤؛ ابن حبیب، المحبر، ١٦١-١٦٢، المنمق، ٣٨٩؛ یعقوبی، ٢/ ٤٥).
سرانجام، در این جنگ امیه و فرزند او علی، به قتل رسیدند؛ برخی قتل امیه را به بلال حبشی نسبت داده‌اند، اما روایات در این باب بسیار گوناگون است و در این باره از كسان دیگری نیز نام برده شده است (نک‌ : كلبی، ٩٥؛ واقدی، ١/ ٨٤؛ ابن هشام، ٢/ ٢٨٤، ٣٧١؛ بلاذری، ١/ ١٣٨).
از خاندان امیـه برادرش اُبیّ بن خلف ــ كه او را از زنادقۀ قریش برشمرده‌اند ــ در جنگ احد كشته شد (ابن حبیب، المحبر، ١٦١). از فرزندان او صفوان در واقعۀ فتح مكه از شهر گریخت، ولی بعدها پیامبر (ص) او را بخشیدند؛ روایاتی نیز دربارۀ او در منابع نقل شده است (بلاذری، ١٠/ ٢٤٦-٢٤٧). دیگر فرزندان او مسعود و ربیعه ــ كه وی سرانجام از اسلام به مسیحیت گروید (كلبی، همانجا) ــ مدتی از عوامل زیاد حكمران عراق بودند (برای تفصیل، نک‌ : بلاذری، ١٠/ ٢٥٠-٢٥١).

مآخذ

ابن اسحاق، محمد، السیر و المغازی، به كوشش سهیل زكار، دمشق، ١٣٩٨ق/ ١٩٧٨ م؛
ابن حبیب، محمد، المحبر، به كوشش ایلزه لیشتن اشتتر، حیدرآباد دكن، ١٣٦١ ق/ ١٩٤٢ م؛
همو، المنمق، به كوشش خورشید احمد فارق، بیروت، ١٤٠٥ ق/ ١٩٨٥ م؛
ابن سعد، محمد، الطبقات الكبرى، بیروت، دارصادر؛
ابن قتیبه، عبدالله، المعارف، به كوشش ثروت عكاشه، ١٩٦٠ م؛
ابن‌هشام، عبدالملك، السیرة النبویة، به كوشش مصطفى سقا و دیگران، ١٣٥٥ ق/ ١٩٣٦ م؛
احمد بن حنبل، مسند، قاهره، ١٣١٣ ق؛
بغوی، حسین، معالم التنزیل، بیروت، دارالفكر؛
بلاذری، احمد، انساب الاشراف، ج ١، به كوشش محمد حمیدالله، قاهره، ١٩٥٩م، ج ١٠، به كوشش سهیل زكار و ریاض زركلی،١٩٩٦م؛
زمخشری، محمود، الكشاف، بیروت، دارالكتاب العربی؛
طبری، تاریخ؛
كلبی، هشام، جمهرة النسب، به كوشش ناجی حسن، بیروت، ١٤٠٧ق/ ١٩٨٦م؛
واقدی، محمد، المغازی، به كوشش مارسدن جونز، لندن، ١٩٦٦ م؛
یعقوبی، احمد، تاریخ، بیروت، دار صادر.

حسن یوسفی اشكوری