اَبومَنْصورِ نَفوسی، الیاس، حاكم اباضی جبل نَفوسه در نیمۀ دوم سدۀ ٣ ق. در منابع اباضی نام پدر او ذكر نشده است (نك‌ : ابوزكریا، ١٤٥؛ درجینی، ٢ / ٣٢٩؛ شماخی، ١ / ١٩١) و برخی منابع غیر اباضی از او تنها با نام الیاس یا كنیۀ ابومنصور یاد كرده‌اند (نك‌ : ابن عذاری، ١ / ١١٩؛ یعقوبی، ٣٤٦)، اما برخی دیگر از این منابع (بلوی، ٢٥٣؛ كندی، ٢٢٢؛ ابن اثیر، ٧ / ٣٢٤؛ ابن خلدون، ٤ / ٦٤٥) نام او را الیاس بن منصور ضبط كرده‌اند كه جای تأمل است.
ابومنصور اهل تندمیره، قریه‌ای در جبل نفوسه بود (شماخی، همانجا؛ EI٢). منابع اباضی روایتهایی چند در وصف جنگاوری، پرهیزگاری و عدالت دوستی ابومنصور و پای‌بندی او به سنن مذهبی آورده‌اند (نك‌ : ابوزكریا، ١٤٥-١٤٦، ١٤٨- ١٤٩؛ درجینی، ١ / ٨٤، ٨٦، ٢ / ٣٢١، ٣٢٩-٣٣١؛ شماخی، ١ / ١٩١، ١٩٢) و در رسالۀ «ذكر اسماء بعض شیوخ الوهبیة» (همو، ٢ / ٢٢٧) از ابومنصور الیاس در زمرۀ شیوخ نفوسه نام برده شده است.
ابوالیقظان محمد بن افلح رستمی (د ٢٨١ ق / ٨٩٤ م) پنجمین امام رستمیان تاهرت، ابومنصور را به عنوان حاكم جبل نفوسه برگزید و او این سمت را در زمان جانشین ابوالیقظان، ابوحاتم یوسف بن محمد نیز حفظ كرد (ابوزكریا، ١٤٥؛ درجینی، ١ / ٨٤؛ قس: ابن صغیر، ٤٧). قلمروی كه ابومنصور بر آن حكم می‌راند، تمامی منطقۀ طرابلس غرب را بجز شهر طرابلس كه تحت حاكمیت اغالبه بود، در برمی‌گرفت (EI٢).
در منابع به‌طور مشخص تنها از دو واقعه به هنگام حكمرانی از او یاد شده است: نخستین واقعه زمانی رخ داد كه عباس، فرزند احمد بن طولون (حك‌ ‌٢٥٤‌-٢٧٠ ق) در غیاب پدرش سر به شورش برداشت و با سپاهیان و اموال بسیاری از مصر بیرون رفت. او كه قصد داشت افریقیه را تصرف كند و اغالبه را از آن منطقه براند، به ابراهیم بن محمد اغلبی نوشت كه المعتمد خلیفۀ عباسی، وی را بر افریقیه گماشته است. عباس پس از تصرف دژلِبده و شكست محمد بن قُرْهُب، حاكم اغلبی طرابلس، ٤٣ روز شهر را محاصره كرد. مردم كه از ستمگری عباس و سپاهیانش به ستوه آمده بودند، به ابومنصور نفوسی پناه بردند و از او درخواست یاری كردند. عباس، ابومنصور را تهدید كرد و به او نوشت كه از وی اطاعت كند، اما ابومنصور كه پاسخ تحقیرآمیزی برای او نوشته بود، به یای مردم طرابلس شتافت و همراه با سپاهیانی كه ابراهیم بن احمد اغلبی به منطقه گسیل داشته بود، در نبرد با عباس، شكست سختی بر وی وارد آورد (بلوی، ٢٥٣-٢٥٥؛ ابن‌اثیر، همانجا؛ ابن‌عذاری، ١ / ١١٨، ١١٩؛ قس: شماخی، ١ / ١٩٢، كه وقایع مذكور را به نقل از ابن‌ رقیق، به اشتباه به ابوالعباس احمد بن طولون نسبت می‌دهد). گفته‌اند كه نفوسیان از غنایم این جنگ و اموال بسیاری كه از سپاهیان عباس برجای ماند، هیچ برنگرفتند (ابن عذاری، ١ / ١١٩). این گزارش كه شماخی نیز آن را آورده است (همانجا)، پای‌بندی ابومنصور را به سنن اباضیه نشان می‌دهد (نك‌ : ﻫ د، اباضیه).
دومین واقعه كه از یك اختلاف سیاسی داخلی نشأت می‌گرفت، ریشه در اختلافات قدیم‌تر فرقه‌ای، بر مبنای ادعاهای سیاسی فرقۀ خلفیه به رهبری خلف بن سمح داشت (در مورد این فرقه، نك‌ : طعیمه، ٥٩-٦١). در این زمان فرزند خلف بن سمح، تحت‌تأثیر افكار پدرش سر به شورش برداشته و مدعی جبل نفوسه بود (ابوزكریا، ١٤٦؛ درجینی، همانجا؛ باسه، ٩٣). وی توانست حمایت قبیلۀ زواغه را كه می‌كوشیدند از قید تابعیت نفوسه رهایی یابند، به دست آورد (EI٢). جنگ ابومنصور با قبیلۀ زواغه و شكست ایشان موجب شد تا پسر خلف به جِربه رود و به یكی از افراد همان قبیله پناهنده شود، اما وی با دریافت رشوه پسر خلف را به سپاهیان الیاس تسلیم كرد (ابوزكریا، ١٤٦- ١٤٩؛ درجینی، ١ / ٨٤-٨٦؛ شماخی، ١ / ١٩١، ١٩٢).
این وقایع در آغاز دوران زمامداری ابوحاتم یوسف بن محمد رخ داد و در همین زمان ابومنصور نفوسی درگذشت و ابوحاتم، افلح بن عباس را جانشین وی ساخت (ابوزكریا، ١٤٩). تاریخ دقیق وفات ابومنصور به روشنی معلوم نیست، اما می‌توان زمان آن را میان سالهای ٢٨١ ق ــ كه ابوحاتم نخستین دورۀ زمامداری خود را آغاز كرد ــ و ٢٨٤ ق كه افلح بن عباس حاكم جبل نفوسه بود و فرماندهی سپاه اباضی را در جنگ مانو به‌عهده داشت، تخمین زد (نك‌ : بارونی، ٤٧، ٤٨؛ ربشتوك، ٢٦٥).

مآخذ

ابن‌اثیر، الكامل؛
ابن خلدون، العبر؛
ابن صغیر، تاریخ، به كوشش موتیلینسكی، پاریس، ١٩٠٧ م؛
ابن‌عذاری، احمد، البیان المغرب، به كوشش ژ. س. كولن و لوی پرووانسال، لیدن، ١٩٤٨ م؛
ابوزكریا ورجلانی، یحیی، السیرة و اخبارالائمة، به كوشش عبدالرحمن ایوب، تونس، ١٤٠٥ ق / ١٩٨٥ م؛
بارونی، سلیمان، مختصر تاریخ الاباضیة، تونس، ١٣٧٥ ق / ١٩٣٨ م؛
بلوی، عبدالله، سیرة احمد بن طولون، به كوشش محمد كردعلی، قاهره، مكتبة الثقافة الدینیة، درجینی، احمد، طبقات المشایخ بالمغرب، به كوشش ابراهیم طلای، الجزایر، ١٩٧٤ م؛
شماخی، احمد، السیر، به كوشش احمد سیابی، عمان، ١٤٠٧ ق / ١٩٨٧ م؛
طعیمه، صابر، الاباضیة عقیدةً و مذهباً، بیروت، دارالجیل؛
كندی، محمد، الولاة و القضاة، به كوشش روون گست، بیروت، ١٩٠٨ م؛
یعقوبی، احمد، البلدان، لیدن، ١٨٩١ م؛
نیز:

Basset, René, «Les Sanctuaires du Djebel Nefousa», JA, ١٨٩٩, vol. XIV;
EI٢;
Rebstock, Ulrich, Die Ibāḍiten im Mağrib, Berien, ١٩٨٣.

بخش تاریخ