سالزاد علی‌پاشا معلوم نیست؛ اما با توجه به مندرجات کتاب حدیقة‌الوزراء، که درگذشت او را در ٦٠ سالگی دانسته است (نک‌ : عثمان‌زاده تائب، ١٢٠)، می‌توان گفت که احتمالاً در ١٠٥٠ق به‌دنیا آمده است. او اصلاً اهل شهر مـرزیفون ــ در شمال ترکیه ــ و همشهری و برکشیدۀ وزیراعظم مصطفى پاشا مرزیفونی بود. علی‌پاشا در دوران صدارت مصطفى پاشا، نخست سلاحدار، سپس قپوجی کدخداسی (رئیس دربانان دربار) شد (همو، ١١٩). بعد از درگذشت مصطفى پاشا (١٠٩٥ق / ١٦٨٤م) به منصب «چاووش‌باشی»، و سپس با رتبۀ وزارت به‌عنوان محافظ (تأمین‌کنندۀ امنیت) جزیرۀ ساقز (کیوس یا خیوس) از جزایر دریای اژه (ه‌ م) و شهر خانیه ــ در جزیرۀ کِرِت ــ خدمت کرد (همانجا؛ راشد، ٢ / ١٠٤؛ اوزون‌چارشیلی، III(٢) / ٤٣٦).
وی در ١١٠١ق / ١٦٩٠م، بیگلربیگی ارزروم، سپس قائم‌مقام (فرماندار) استانبول، و بعد والی دیار بکر شد (همانجا؛ راشد، ٢ / ١٠٤، ١٥٠). در سمت اخیر برای والیان دیار بکر ــ که تا آن زمان مقرری رسمی نداشتند و از پولی که از مردم به عناوین مختلف می‌گرفتند ارتزاق می‌کردند ــ حقوق ثابت تعیین کرد و بدین‌ترتیب مردم را از تأمیـن مخارج والی، که در اصطلاح «باد هوا» یا بداوا (مجانی) گفته می‌شد، آزاد ساخت (راشد، همانجاها). او در همین مقام بود که در ١١٠٣ق / ١٦٩٢م به جای علی پاشا عرابه‌چی (عربه‌چی)، به صدارت عظمى برگزیده شد و به‌ ادرنه، اقامتگاه سلطان، دعوت گردید (عثمان‌زاده تائب، همانجا؛ راشد، ٢ / ١٨٨؛ شیخی، ٢ / ١٠٢؛ اوزون‌چارشیلی، III(١) / ٥٤٨؛ یوجل، III / ٢١٩-٢٢٠).
صـدراعظم جـدید ــ کـه او را چـالیـق (کـج و معـوج) نیـز می‌نامیدند (دانشمند، III / ٤٧٣) ــ با تشریفات زیاد و استقبال پرشکوه وارد شهر ادرنه شد و در کاخ مخصوص صدراعظمها اقامت گزید (راشد، ٢ / ١٨٨- ١٨٩؛ اوزون‌چارشیلی، III(٢) / ٤٣٧). گویند: پادشاه خود نیز با لباس مبدل مخصوص شیوخ مولویه نظاره‌گر مراسم ورود صدراعظم بوده است (همانجا). علی‌پاشا پس از مدتی نزدیک به دو ماه اقامت در ادرنه (راشد، همانجا)، با عنوان «سردار اکرم» مأمور لشکرکشی و جنگ با اتریش شد (یوجل، III / ١١٩). او پس از تهیۀ مقدمات این لشکرکشی در ٢٥ شوال ١١٠٣ق / ٣٠ ژوئن ١٦٩٢م از ادرنه به سوی «دارالجهاد بلگراد» حرکت کرد (راشد، همانجا؛ یوجل، III / ٢٢٠؛ اوزون‌ چارشیلی، III(٢) / ٤٣٧ III(١) / ٥٥٠,؛ عثمان‌زاده تائب، همانجا).
سردار اکرم در آنجا شورایی مرکب از سران سپاه تشکیل داد. این شورا پس از بررسی جوانب مختلف، سرانجام تصمیم گرفت به دفاع از بلگراد بپردازد. برای این کار به تعمیر و تحکیم قلعۀ بلگراد برخاستند و پلی نیز بر روی رودخانۀ دانوب ساختند. سردار اکرم آن‌گاه در ربیع‌الاول ١١٠٤ / اکتبر ١٦٩٢ به ادرنه بازگشت (راشد، ٢ / ١٩٦-١٩٧؛ عثمان‌زاده تائب، یوجل، همانجاها؛ اوزون‌چارشیلی، III(١) / ٥٥٠, III(٢) / ٤٣٧- ٤٣٨؛ دانشمند، همانجا).
اندکی پس از بازگشت صدراعظم به ادرنه، سلطان احمد دوم نارضایتی مردم از افزایش مالیاتها را ــ که بر اثر مخارج هنگفت جنگها و بـرای رفـع بحران اقتصادی بـه وجود آمده بود ــ بهانه قرار داد و احمد جانبی دفتردار مورد اعتماد و صدراعظم را که عهده‌دار امور مالی بود، مسئول دانست و او را طی فرمانی عزل کرد و اجرای آن را به صدراعظم واگذاشت (عثمان‌زاده تائب، ١١٩؛ اوزون‌چارشیلی، همانجاها)؛ اما صدراعظم که اساساً با دخالت دربار در امور حکومت مخالف بود (دانشمند، III / ٤٧٤) و نیز با توجه به اعتمادی که به دفتردار خود داشت، رفتار سلطان را معلول تحریکات دشمنان و صاحبان قدرت دانست و به‌رغم صدور دو فرمان دیگر، از اجرای آنها خودداری ورزید و سرانجام پس از یک سال صدارت، از مقام خود استعفا داد. سلطان نیز استعفای او را پذیرفت و مصطفى پاشا را صدارت داد و حتى درصدد قتل علی‌پاشا سردار اکرم برآمد، لیکن با میانجیگری صدراعظم جدید از او درگذشت (عثمان‌زاده تائب، دانشمند، یوجل، همانجاها؛ اوزون‌چارشیلی، III(٢) / ٤٣٩-٤٤٠). علی‌پاشا نخست در «چکمجه» ــ نزدیک استانبول ــ و سپس در بورسه اقامت گزید و در همان‌جا درگذشت (همانجاها).

مآخذ

راشد، محمد، تاریخ، استانبول، ١٢٨٢ق؛
شیخی، محمد افندی، وقایع الفضلاء (ذیل الشقائق النعمانیة)، به کوشش عبدالقادر اوزجان، استانبول، ١٩٨٩م؛
عثمان زاده تائب، احمد، حدیقة الوزراء، استانبول، ١٢٧١ق؛
نیز:

Daniṣmend, İ. H., İzahlı Osmanlı tarihi kronolojisi, Istanbul, ١٩٧٢;
Uzunçarṣılı, İ. H., Osmanlı tarihi , Ankara, ١٩٨٢-١٩٨٣;
Yücel, Y. and A. Sevim, Türkiye tarihi , Ankara, ١٩٩١.

علی‌اکبر دیانت