بَهادُرْشاه‌ گُجَراتی‌، سلطان‌ گجرات‌ (د ٩٤٣ق‌ /١٥٣٦م‌)، دومین‌ پسر سلطان مظفر دوم‌. باتوجه‌ به‌ اینكه‌ بهادرشاه‌ در هنگام‌ مرگ‌ ٣١ساله‌ بود (اسمیث‌، ٢٧٨)، تاریخ‌ تولد وی‌ را باید ٩١٢ق‌ / ١٥٠٦م‌ دانست‌. او در ٩٣١ق‌ /١٥٢٥م‌ به‌ دُنگرپور، چیتور، مِوات‌ و دهلی‌ سفر كرد (داف‌، ٢٧٣) و در زمان‌ جنگ‌ ابراهیم‌ لودی‌ (حك‌ ٩٢٣-٩٣٢ق‌) با بابر (حك‌ ٩٣٢-٩٣٧ق‌) همان‌جا بود و حتى گفته‌اند وقتی‌ كه‌ امرای‌ ابراهیم لودی‌ از او رنجیدند، به‌ فكر افتادند تا بهادر را جانشین‌ وی‌ كنند (عبدالحلیم‌، .(١٦٣ پس‌ از آشفتگیهای‌ سیاسی‌ ناشی‌ از قتل‌ سكندرشاه‌ (٩٣٢ق‌) و حكومت‌ كوتاه‌ مدت‌ محمد شاه‌ دوم‌، برادر دیگر بهادرشاه‌ در گجرات‌، سرانجام‌ وی‌ در همان‌ سال‌ بر تخت‌ نشست‌ (داف‌، همانجا؛ قس‌: EI٢).
درگیریهای‌ میان‌ سلاطین‌ محلی‌ و اقتدار رو به‌ ازدیاد بهادر شاه‌، سبب شد تا در ٩٣٥ق‌ علاءالدین‌ عمادالملك‌، حكمران «برار» برای‌ مقابله‌ با برهان‌ نظام‌ شاه‌ از وی‌ مدد جوید و به‌ تحریك‌ همو بهادرشاه‌ به‌ دكن‌ لشكر كشید (طباطبا، ٢٧٠؛ احمد، ٣ /٢١٢؛ خافی خان‌، ٣ /٣٧١، ٤٤٦). سرانجام عمادالملك كه خود از پیشروی‌ بهادرشاه‌ هراسان‌ شده‌ بود و نیز به‌ سبب‌ اتحاد سلاطین‌ محلی‌ با برهان‌ نظام‌ شاه‌، كار به‌ مذاكره‌ و بازگشت‌ بهادرشاه‌ به‌ گجرات‌ انجامید، ولی‌ اعتبار و اقتدار بهادرشاه‌ تثبیت‌ شد (نک‌ : طباطبا، ٢٧١-٢٧٤؛ خافی‌ خان‌، ٣ /١٦٥، ١٦٧-١٦٩، ٤٤٧، ٤٦٣)؛ چنان‌كه‌ در ٩٣٧ق‌ /١٥٣١م‌ با استفاده‌ از ضعف‌ سلطان‌ محمود خلجی‌، حكمران‌ مالوه‌، به‌ بهانۀ حمایت‌ او از مدعیان‌ حكومت‌ گجرات‌، به‌ پیكار وی‌ رفت‌ (تتوی‌، ٤٥٩؛ پاول‌ پرایس‌، .(٢١٧ در این‌ جنگ‌ محمود خلجی‌ را درهم‌ شكست‌ و چندین‌ قلعه‌ و ولایت‌ مالوه‌ را تصرف‌ كرد (نک‌ : احمد، ٣ /٢٢٦-٢٢٧؛ تتوی‌، ٤٥٩-٤٦٠؛ پاول‌ پرایس‌، ٢١٧، .(٢١٢ در این‌ میان‌، به‌ سبب‌ رسیدن‌ پرتغالیها به‌ دیو، بهادرشاه‌ بدان‌ سو حركت‌ كرد و آنان‌ بدون‌ كسب‌ نتیجه‌ای‌ بازگشتند.
بهادرشاه‌ در ٩٣٨ق‌ چندین‌ شهر را از راجپوتها گرفت‌ و این‌ نواحی‌ را به‌ سلطان‌ عالم‌، حكمران‌ كالپی‌ كه‌ از برابر لشكریان‌ همایون‌ گریخته‌، و به‌ وی‌ پناه‌ آورده‌ بود، داد (احمد، همانجا؛ EI٢). بهادرشاه‌ در ٩٤٠ق‌ /١٥٣٣م‌ چیتور را به‌ محاصره‌ گرفت‌ و سرانجام‌ حكمران‌ آنجا را وادار به‌ تسلیم‌ و اطاعت‌ كرد (تتوی‌، ٤٧٦؛ احمد، ٣ /٢٢٧). در همین‌ سال‌ محمد زمان‌ میرزا تیموری‌ از زندان همایون گریخت و به بهادرشاه پناه آورد و او به‌ درخواستهای‌ همایون‌ مبنی‌ بر تحویل‌ یا اخراج‌ محمد زمان‌ وقعی‌ ننهاد. همایون‌ همین امر را بهانه كرد و برای توسعۀ قلمرو خود دست‌ به‌ لشكركشی‌ زد و تاتارخان‌ و لودی‌ را كه‌ از سوی‌ بهادرشاه‌ حمایت‌ می‌شدند، درهم‌ شكست‌ و روی‌ به‌ گجرات‌ نهاد (ابوتراب‌ ولی‌، ١٢-١٣؛ تتوی‌ ٤٧٥-٤٧٦، ٤٧٩؛ احمد، ٣ /٢٢٧- ٢٢٨؛ گلبدن‌ بیگم‌، ٢٩، ٣٦-٣٧).
خبر حركت‌ همایون‌ به‌ سوی‌ گجرات‌ وقتی‌ به‌ بهادرشاه‌ رسید كه‌ دومین‌ بار قلعۀ چیتور را محاصره‌ كرده‌ بود (تتوی‌، ٤٧٩). همایون‌ كه‌ نمی‌خواست‌ در جنگ‌ بهادرشاه‌ با راجپوتها مداخله‌ كند، در سارنگپور توقف كرد و منتظر نتیجه‌ ماند. سرانجام‌ چیتور فتح‌ شد.
در ٩٤٢ق بهادرشاه و همایون در قلعۀ مندسور در برابر یكدیگر قرار گرفتند. بهادرشاه‌ شبانه‌ با ٥ تن‌ از امرای‌ نزدیك‌ خود به‌ مندو و سپس‌ چانپانیر گریخت‌. همایون‌ در پی‌ او روان‌ شد و بهادرشاه‌ همه‌جا از برابر او می‌گریخت‌ (ابوتراب‌ ولی‌، ١٣-١٤؛ ابوالفضل‌، ١ /١٣٢-١٣٤؛ احمد، ٣ /٢٣٠-٢٣١؛ تتوی‌، ٤٨٢-٤٨٣؛ لین‌ پول‌، .(٢٢٤-٢٢٥ پس از آنكه‌ همایون‌ به‌ سوی‌ برهانپور بازگشت‌، بهادرشاه‌ به‌ تصرف‌ احمدآباد همت‌ گماشت‌. مردم‌ آن‌ دیار، در برابر بهادرشاه‌ چندان‌ مقاومت‌ نكردند (ابوالفضل‌، ١ /١٤٣-١٤٤؛ گلبدن‌ بیگم‌، ٣٩).
بهادرشاه‌ آن‌گاه‌ به‌ جانپانیر بازگشت‌ و حدود دو هفته‌ در آنجا ماند و پس‌ از آن‌ برای‌ ممانعت‌ از تصرف‌ بنادر گجرات‌ توسط پرتغالیها به‌ دیو رفت‌. وی‌ پیش‌ از آن‌ در پی‌ شكست‌ از همایون‌ در ٩٤١ق‌ بسین‌ را به‌ پرتغالیها واگذاركرده‌ بود (اسمیث‌، ٢٧٧) و در٩٤٢ق‌به‌امید برخورداری‌ از كمك‌ پرتغالیها در برابر همایون‌، اجازۀ ساخت‌ قلعه‌ای‌ را در دیو به‌ آنها داده‌ بود؛ اما چون‌ همایون‌ بازگشت‌، وی‌ نیز از تأیید امتیازات‌ اعطایی‌ به‌ پرتغالیها سرباز زد و درصدد برآمد مانع‌ تصرف‌ این‌ نواحی‌ گردد. پس‌ برای‌ مذاكره‌ با معدودی‌ از یارانش‌ به‌ كشتی‌ فرمانده‌ پرتغالیان‌ رفت‌ و چون‌ خواستند او را توقیف‌ كنند، مقاومت‌ كرد و همراه‌ یارانش‌ كشته‌ شد.
از بهادرشاه‌ پسری‌ برجای‌ نماند و چون‌ جسد وی‌ را نیافتند، تا مدتها در گجرات‌ و دكن‌ كسانی‌ پیدا می‌شدند كه‌ خود را با نام‌ وی‌ می‌خواندند و مدعی‌ حكومت‌ بودند (ابوتراب‌ ولی‌، ٣٢- ٣٥؛ ابوالفضل‌، ١ /١٤٥-١٤٦؛ طباطبایی، ١ /١٨٠؛ احمد، ٣ /٢٣٣-٢٣٤؛ اسمیث‌، .(٢٧٧-٢٧٨

مآخذ

ابوتراب‌ ولی‌، تاریخ‌ گجرات‌، به‌ كوشش‌ دنیسن‌ راس‌، كلكته‌، ١٩٠٩م‌؛
ابوالفضل‌ علامی‌، اكبرنامه‌، به‌ كوشش‌ احمدعلی‌ و عبدالرحیم‌، كلكته‌، ١٨٧٧م‌؛
احمد، نظام‌الدین‌، طبقات‌ اكبری‌، كلكته‌، ١٩٢٧م‌؛
تتوی‌، احمد و آصف‌ خان‌ قزوینی‌، تاریخ‌ الفی‌، به‌ كوشش‌ علی‌ آل‌ داود، تهران‌، ١٣٧٨ش‌؛
خافی‌ خان‌ نظام‌الملكی‌، محمدهاشم‌، منتخب‌ اللباب‌، به‌ كوشش‌ ولزلی‌ هیگ‌، كلكته‌، ١٩٢٥م‌؛
طباطبا، علی‌، برهان‌ مآثر، دكن‌، ١٣٥٥ق‌ /١٩٣٦م‌؛
طباطبایی‌، غلامحسین‌، سیرالمتأخرین‌، لكهنو، چ‌ سنگی‌؛
گلبدن‌ بیگم‌، همایون‌ نامه‌، لاهور، ١٩٧٤م‌؛
نیز:

Abdul Halim, History of the Lodi Sultans of Delhi and Agra, Delhi, ١٩٧٤;
Duff, C.M., The Chronology of Indian History, Delhi, ١٩٧٢;
EI^٢;
Lane Poole, S., Mediaeval India, Delhi, ١٩٨٠;
Powell-Price, J. C., A History of India, London, ١٩٥٥;
Smith, A., The Oxford History of India, Oxford, ١٩٥٨.
هدی‌ سیدحسین‌زاده‌