بِلال بْن حارِث، ابوعبدالرحمان (د ٦٠ق / ٦٨٠م)، صحابی پیامبر اكرم (ص). او از قبیله مُضَری بنی مُزَینه بود (ابن قتیبه، ٢٩٨؛ ابن حبان، ٣ / ٢٨) و در رجب ٥ق همراه گروهی از افراد قبیله خود به حضور پیامبر(ص) آمد و اسلام آورد (ابن سعد، ١ / ٢٩١؛ ابن عساكر، ١٠ / ٤٢٣). وی در اطراف مدینه، منزلگاه بنی مزینه سكنی داشت (حاكم، ٣ / ٥١٧)، و به مدینه بسیار سفر می‌كرد (ابن عساكر، ١٠ / ٤٢٢) و نسبت «مدنی» او در برخی مآخذ، احتمالاً به همین سبب است (ابن‌اثیر، ١ / ٢٠٥؛ نیز نک‌ : بخاری، ١(٢) / ١٠٦).
بلال در سرایا و غزوات متعددی شركت داشت: در ٥ق پیامبر(ص) او را در سریه ای سوی بنی مالك بن كنانه فرستاد، اما بنی مالك پیش از رسیدن او گریختند (ابن حبیب، ١٢٠). در ٦ق در سریه كُرز بن جابر فهری حضور داشت (واقدی، ٢ / ٥٧١). در ٨ق نیز به فرماندهی سریه‌ای برگزیده شد (ابن حبیب، ١٢٤). همچنین، در همان سال، پیامبر(ص) پیش از حركت به سوی مكه، او و یكی دیگر از اصحاب را برای گردآوری نیرو به سوی قبیله بنی مزینه گسیل داشت و آن دو به همراه هزار نفر در فتح مكه حاضر شدند (ابن‌عساكر، ١٠ / ٤٢٤). بلال در سریۀ دومةالجندل به فرماندهی خالد بن ولید شركت داشت (همو، ١٠ / ٤١٣). در ١٠ق نیز كه پیامبر(ص) خالد را بر سر بنی حارث بن كعب در یمن فرستاد، بلال با او بود (ابن سعد، ١ / ٣٣٩).
آورده‌اند كه پیامبر(ص) بنا به درخواست بلال، وادی عقیق واقع در بلاد بنی مزینه را به او واگذار كرد. گرچه عمر بن خطاب بخشهایی از این منطقه را بعدها از او بازپس گرفت، اما مالكیت قسمتهای دیگر تا سالها بعد همچنان در اختیار فرزندان بلال بوده است (نک‌ : بلاذری، ٢٢؛ ابوعبید، ٣ / ٩٥٣؛ ابن عساكر، ١٠ / ٤٢٦). همچنین آن حضرت معادن القَبَلیه در نزدیكی مدینه را به بلال بخشید (حاكم، همانجا؛ ابوعبید، ٣ / ١٠٤٧؛ یاقوت، ٤ / ٣٢-٣٣) و او را بر منطقه‌ای در اطراف مدینه، به نام حِمی گماشت (واقدی، ٢ / ٤٢٥؛ ابن عساكر، ١٠ / ٤٢٤؛ نیز نک‌ : دنبالۀ مقاله).
بنابر برخی روایات، بلال در عهد خلفا، در جنگ قادسیه (واقدی، ١ / ٢٧٦)، فتوحات شام (طبری، ٣ / ٤١٠) و فتح افریقیه (٢٧ق / ٦٤٨م) شركت جست (ابن عساكر، ١٠ / ٤٢٣). گفته‌اند كه بلال در بصره خانه‌ای داشته است (نک‌ : خلیفه، ٣٨). به روایت ابن‌حبان، بلال به خرید و فروش گیاه دارویی و خوش‌بوی اذخر (گورگیاه) می‌پرداخته است (٣ / ٢٩)؛ گرچه ظاهراً شغل امارت بر حمی را تا زمان مرگ برعهده داشت (ابن عساكر، ١٠ / ٤٢٤).
بلال در دوران خلافت معاویه، در ٨٠ سالگی درگذشت (نک‌ : همو، ١٠ / ٤٢٨) و از او فرزندانی به جای ماندند، از آن جمله حسان كه گفته‌اند: نام او با پیدایش عقیده ارجاء در بصره پیوند دارد (ابن قتیبه، ابن حبان، همانجاها). بلال از راویان حدیث نبوی بوده، و روایاتی از عمر بن خطاب و عبدالله ابن مسعود نقل كرده است (مثلاً نک‌ : مزی، ٤ / ٢٨٣؛ احمد بن حنبل، ٣ / ٤٦٩). همچنین كسانی چون پسرش حارث، علقمه ابن وقاص لیثی، عبدالرحمان ابن عطیه و برخی دیگر از او روایت كرده‌اند (ابن عبدالبر، ١ / ١٨٣؛ مزی، همانجا).

مآخذ

ابن‌اثیر، علی، اسد الغابة، قاهره، ١٢٨٦ق؛ ابن‌حبان، محمد، الثقات، حیدرآباد دكن، ١٣٩٧ق / ١٩٧٧م؛ ابن حبیب، محمد، المحبر، به كوشش ایلزه لیشتن اشتتر، حیدرآباد دكن، ١٣٦١ق / ١٩٤٢م؛ ابن سعد، محمد، الطبقات الكبری، بیروت، دارصادر؛ ابن عبدالبر، یوسف، الاستیعاب، به كوشش علی محمد بجاوی، قاهره، ١٣٨٠ق / ١٩٦٠م؛ ابن عساكر، علی، تاریخ مدینة دمشق، به كوشش علی شیری، بیروت، ١٤١٥ق / ١٩٩٥م؛ ابن قتیبه، عبدالله، المعارف، به كوشش ثروت عكاشه، قاهره، ١٩٦٠م؛ ابوعبید بكری، عبدالله، معجم ما استعجم، به كوشش مصطفی سقا، بیروت، ١٤٠٣ق / ١٩٨٣م؛ احمد بن حنبل، مسند، قاهره، ١٣١٣ق؛ بخاری، محمد، التاریخ الكبیر، به كوشش محمد عبدالمعیدخان، حیدرآباد دكن، ١٣٩٨ق / ١٩٧٨م؛ بلاذری، احمد، فتوح البلدان، به كوشش عبدالله انیس طباع و محمدانیس طباع، بیروت، مؤسسۀ المعارف؛ حاكم نیشابوری، محمد، المستدرك علی الصحیحین فی الحدیث، بیروت، ١٣٩٨ق / ١٩٧٨م؛ خلیفه بن خیاط، الطبقات، به كوشش اكرم ضیاء عمری، ریاض، ١٤٠٢ق / ١٩٨٢م؛ طبری، تاریخ؛ مزی، یوسف، تهذیب الكمال، به كوشش بشار عواد معروف، بیروت، مؤسسة الرساله؛ واقدی، محمد، المغازی، به كوشش مارسدن جونز، لندن، ١٩٦٦م؛ یاقوت، بلدان.

محمدحسن الهی‌زاده