بَطّال‌، عبدالله‌، شخصیتی‌ نیمه‌افسانه‌ای‌ كه‌ از او با عنوان‌ نام‌آورترین‌ جنگجوی مسلمان در لشكركشیهای‌ دوره اموی‌ برضد دولت‌ بیزانس‌ یاد شده‌، و بعدها در داستانهای‌ پهلوانی‌ عربی‌ و تركی‌، القاب «سید بطال‌» یا «سید بطال‌ غازی‌» یافته‌ است‌.
در كهن‌ترین‌ روایات‌ موجود از بطال‌، شخصیت‌ وی‌ در هاله‌ای‌ از ابهام‌ و افسانه‌ قرار دارد. نامش‌ را عبدالله‌ (یعقوبی‌، ٢ / ٢٦٠؛ طبری‌، ٧ / ٩٠؛ مسعودی‌، ٨ / ٧٤؛ ابن‌ اثیر، ٥ / ٢٤٨؛ ابن‌ كثیر، ٩ / ٣٤٥) و كنیه‌اش‌ را با اختلاف‌، ابومحمد (ذهبی‌، سیر... ، ٥ / ٢٦٨، العبر، ١ / ١١٨)، ابوالحسین‌ (ابن‌ اثیر، همانجا) و ابویحیی (ابن كثیر، همانجا؛ ابن‌ تغری‌ بردی‌، ١ / ٢٧٢) آورده‌اند. گفته‌اند كه‌ وی‌ در انطاكیه‌ سكنی‌ داشت‌ (ذهبی‌، سیر، ٥ / ٢٦٨-٢٦٩؛ ابن‌ تغری‌ بردی‌، ١ / ٢٧٣) و در هیچ‌یك‌ از مآخذ موجود، از تبار عربی‌ وی‌ سخنی‌ به‌ میان‌ نیامده‌ است‌ (نک‌ : IA, II / ٣٤٤)؛ حتی در برخی مآخذ، زمان‌ زندگی‌ او را به‌ دورۀ عباسیان نیز رسانده‌اند كه ناشی از روایات‌ افسانه‌ای‌ بطال‌نامه‌هاست («دائرةالمعارف‌ اسلام‌...»، .(V / ٢٠٤
نخستین‌بار در جنگ با بیزانس (روم‌ شرقی‌) در زمان عبدالملك‌ اموی‌، از او نام‌ برده‌ شده‌ است‌ (بلعمی‌، ٢ / ٩٠١). زمانی‌ كه‌ مَسلَمه بن‌ عبدالملك‌ به‌ فرمان‌ خلیفه‌ به‌ «بلاد روم‌» (بیزانس‌) لشكر كشید، بطال‌ نیز در آن‌ شركت‌ داشت‌ و فرماندهی‌ طلایه‌داران‌ سپاه‌ و امیری‌ نیروهای‌ جزیره‌ و شام‌ و ده‌ هزار مرد جنگی‌ با او بود (ابن‌ اثیر، همانجا؛ ذهبی‌، همان‌، ٥ / ٢٦٩؛ ابن‌ كثیر، همانجا). وی منطقه را امن كرد، چنانکـه بازرگانان و كشاورزان‌ به‌ آسودگی‌ رفت‌و‌آمد می‌كردند (ابن اثیر، همانجا). بطال‌ همچنین‌ در لشكركشی‌ سال ١١٣ق‌ / ٧٣١م‌ به‌ بیزانس همراه عبدالوهاب بن بُخت‌، از دلاورانی‌ كه‌ در این‌ جنگ‌ كشته‌ شد، شركت‌ داشت‌ (طبری‌، ٧ / ٨٨؛ ذهبی‌، تاریخ‌... ، ٤ / ٢٢٧). در جنگ‌ معاویه بن‌ هشام‌ با رومیان‌ نیز بطال‌ همراه معاویه بود. در این جنگ سپاه‌ روم شكست خورد و كنستانتین‌ (قسطنطین‌) فرمانده‌ رومی‌ اسیر شد (یعقوبی‌، همانجا؛ طبری‌، ٧ / ٩٠؛ ابن‌ جوزی‌، ٧ / ١٥٩). بطال‌ در آخرین‌ لشكركشی‌ خود به‌ بیزانس‌ در كنار ملك‌ بن‌ شبیب‌ كه‌ فرمانده‌ سپاه‌ مسلمانان‌ بود، مشاركت‌ داشت‌ و در این‌ جنگ‌ به‌ قتل‌ رسید. تاریخ‌ مرگ‌ او را مآخذ با اختلاف بسیار، از ١٠٧ق‌ / ٧٢٥م‌ تا ١٢٣ق‌ / ٧٤١م‌ نقل‌ كرده‌اند (خلیفه، ٢ / ٥٢٤؛ طبری، ٧ / ١٩١؛ ذهبی، دول‌...، ١ / ٥٨؛ صفدی‌، ١٧ / ٦٩٦؛ نویری، ٢١ / ٤٥٨-٤٥٩؛ قرمانی‌، ١٤٢). وی‌ در همان‌جایی‌ كه‌ اینک به‌ قصبۀ سید غازی‌ معروف‌ است‌، از توابع‌ اسكی‌ شهر (ه‌ م‌)، به‌ خاك‌ سپرده‌ شد (همانجا؛ «دائرة المعارف‌ اسلام‌»، .(V / ٢٠٥
منابع‌ كهن‌، بطال‌ را به‌ شجاعت‌ و دلاوری‌ ستوده‌اند (ذهبی‌، العبر، همانجا؛ سیوطی‌، ٢٤٨). وی‌ در این‌ خصایل‌ ضرب‌المثل‌ بوده‌ است‌ (ذهبی‌، تاریخ‌، همانجا). به‌ نوشتۀ مسعودی‌، وی یكی‌
از ١٠ تن‌ پهلوانی است‌ كه‌ با مسیحیان‌ جنگیده‌، و آنان‌ تصویر ایشان‌ را در یكی‌ از كلیساهای‌ خود نقش‌ كرده‌اند (همانجا).

بطال‌نامه‌

با الهام‌ از بطال‌ و جنگهایی‌ كه‌ در آن‌ شركت‌ داشته‌ است و دلیریهایی كه به او نسبت داده‌اند، افسانه‌هایی‌ موسوم‌ به‌ بطال‌نامه‌ پدید آمده‌ كه‌ از لحاظ داستان‌سراییهای‌ عامیانه‌ قابل‌ بحث‌ و توجه‌ است‌. بطال‌نامه به صورت دو داستان حماسی‌ بزرگ‌، یكی‌ به‌ زبان‌ تركی‌ با عنوان‌ سیدبطال‌ و دیگری‌ به‌ زبان‌ عربی با عنوان ذوالهمّه تنظیم شده است (كانار، «لشكركشیها...»، .(١١٦-١١٨ برخی‌ از محققان‌ برآنند كه‌ این‌ دو داستان‌ برپایۀ یك‌ بطال‌نامه كهن‌تر، به‌ زبان‌ عربی‌ فراهم‌ آمده‌ است‌ كه‌ اكنون‌ نسخه‌ای‌ از آن‌ در دست نیست‌؛ اما نشانه‌هایی تاریخی وجود آن را محتمل‌ می‌سازد (همانجا؛ مكدانلد، .(٣٨٠-٣٨١ گفته‌اند كه‌ این‌ مأخذ در سدۀ ٤ق‌ / ١٠م‌ در سوریه‌ وجود داشته‌، و داستانهای‌ حماسی‌ روم‌ شرقی‌ از آن‌ متأثر شده‌ است‌ (گرگوار، .(٢١٣-٢١٤در زمانهای‌ دیگر نیز رویدادهای‌ مختلف‌ از جمله‌ شجاعت‌ ملك‌ ظاهر در فتح‌ قیصریه‌ به‌ شجاعت‌ بطال‌ تشبیه‌ شده‌ است‌ (نکـ: قلقشندی‌، ١٤ / ١٣٩-١٤٠؛ مقریزی‌، ١ / ٤٨٥؛ مكدانلد، .(٣٨٠

بطال‌نامۀ تركی‌

تركها پس از گشودن آسیای صغیر، سنتهای حماسی‌ نبردهای‌ اسلامی‌ و بیزانسی‌ سده‌های‌ گذشته‌ را به‌ خود نسبت دادند و با افزودن‌ سنتهای‌ تركی‌ و ایرانی‌، آنها را دگرگون‌ كردند و حماسۀ جدیدی‌ ساختند كه‌ موضوع‌ آن‌ فتح‌ آسیای‌ صغیر است‌ و عناصر تشكیل‌ دهنده آن‌، از پدیده‌های‌ متفاوت‌ مربوط به‌ زمانهای‌ گوناگون‌ و منابع‌ مختلف‌ فراهم‌ آمده‌ است‌ (نک‌ : لوند، I / ١٢٧ ؛لسترنج‌، ١٣٧؛ كانار، همانجا).
در این‌ داستان‌، حوادثی‌ كه‌ بطال‌ در آن‌ شركت‌ دارد، در عهد المعتصم‌ بالله‌ و الواثق‌ بالله‌ عباسی‌ روی‌ می‌دهد و افسانه‌ها حوادث‌ حقیقی تلقی‌ می‌گردد (همانجا؛ I / ١١٠٣, EI²) در این‌ میان‌، یك‌ حادثه تاریخی‌ از سایر حوادث‌ متمایز است‌: دستگیری‌ بابك‌ (ه‌ م‌) در زمان‌ المعتصم‌بالله‌؛ ولی در اینجا هم بطال‌ جانشین‌ افشین‌ (ه‌ م‌) می‌شودI / ١١٠٤) , EI²) چنین‌ است‌ كه‌ اولیا چلبی‌ بطال‌ را هم‌زمان‌ با هارون‌الرشید می‌پندارد و زمان‌ خلافت‌ هارون‌ را به‌ ٢٤٤ق‌ / ٨٥٨م‌ تغییر می‌دهد (٤ / ٧). مدفن‌ سیدبطال‌، قهرمان‌ ملی‌ ـ مذهبی‌ ترك‌ در مسجد جمعه شهر قیصریه‌ كه‌ به‌ یاد او ساخته‌ شده‌، واقع‌ است‌ (لسترنج‌، .(١٤٥-١٤٦

بطال‌نامۀ عربی‌

بطال‌نامه عربی‌ شبیه‌ بطال‌نامه تركی‌ است، جز آنکـه در اینجا عبدالوهاب (شخصیت دوره اموی‌ و همرزم‌ بطال‌) فرزند شیرزن‌ افسانه‌ای‌ به‌ نام‌ ذات‌ الهمه‌ نیز از قهرمانان‌ اصلی‌ داستان‌ است‌ و نام‌ بطال‌ به‌ صحصاح‌ بدل‌ شده‌ است‌ (كانار، همان‌،١١٧، «شخصیتها...»، .(١٥٩ صَحصاح‌ در مقام‌ فرمانده‌ لشكر مسلمة بن‌ عبدالملك‌ در لشكركشی‌ بزرگ‌ قسطنطنیه‌ شركت‌ دارد و قهرمان‌ نبرد برضد امپراتوران‌ روم‌ شرقی‌ است‌. موضوع‌ اصلی‌ داستان‌، جنگهای‌ عربی‌ ـ رومی‌ از زمان‌ بنی‌ امیه‌ تا آخر خلافت‌ الواثق‌ بالله‌، یعنی‌ سده‌های‌ ١ تا ٣ق‌ و نیز برخی‌ حوادث‌ بعدی‌ است‌. داستان‌ با رقابت‌ دو قبیله عربی‌، بنی‌ كِلاب‌ و بنی‌ سُلَیم‌، در دورۀ اموی‌ آغاز می‌شود و در دوره عباسی‌ با پیروزی‌ بنی‌ كلاب‌ و همراهی‌ رئیس‌ این‌ قبیله‌ با مسلمه‌ در فتح‌ قسطنطنیه‌ و حوادث‌ دیگر ادامه‌ می‌یابد. بنی‌ كلاب‌ در رقابت‌ امین‌ و مأمون‌ عباسی‌ از مأمون‌ پشتیبانی‌ می‌كنند و وی‌ با كمك‌ بطال‌ به‌ خلافت‌ دست‌ می‌یابد (همان‌،١٥٨ بب‌ ). حوادث‌ این‌ حماسۀ طویل‌ بسیار پیچیده‌ است‌ و تكرار حوادث‌ و وضعیتهای‌ مشابه‌ و نسخه‌برداری‌ شخصیتهایی‌ با نقشهای‌ همسان‌ در آن‌ آشكار است‌. در پایان‌ داستان‌ ذوالهمه‌ و عبدالوهاب‌ در مراجعت‌ از سفر حج‌ می‌میرند و بطال‌ در آنکـارا درمی‌گذرد (II / ٢٣٦,٢٣٨,².(EI
نسخه‌های‌ مختلفی‌ از بطال‌نامه‌ انتشار یافته‌ است‌: یك‌ نسخه آن‌ چندین بار با عنوان مناقب غزوات سیدبطال ازجمله در ١٢٨٧ق‌ / ١٨٧٠م‌ به چاپ‌ رسیده‌ است‌. نسخه‌ای‌ دیگر از آن‌ كه‌ در ١٣٢٧ق‌ / ١٩٠٩م‌ با نام‌ سیرة الامیرة ذات‌ الهمة و ولدها عبدالوهاب‌ و الامیر ابومحمد البطال‌... نشر یافته‌، مشتمل‌ است‌ بر ٧٠ فصل‌ و ٧ مجلد و ٠٨٤ ‘٥ صفحه‌ (كانار، همان‌، .(١٥٨ نام‌ شناخته‌ شدۀ دیگر این‌ اثر سیرة المجاهدین‌ و حزب‌ الموحدین‌ و ذات‌ الهمة است‌. نسخۀ خطی كتابخانه برلین ذوالهمة و البطال نام دارد (همو، «لشكركشیها»، همانجا؛.(II / ٦٥ GAL, S, یك‌ بطال‌نامۀ منظوم‌ هم‌ به‌ زبان‌ تركی‌ در زمان‌ سلطنت‌ مصطفی‌ سوم‌ (١٧٥٧-١٧٧٤م‌) فراهم‌ آمده‌ است‌.
نام‌ بطال‌ علاوه‌ بر داستانهای حماسی‌، در افسانه‌های‌ متعدد دیگر و در افسانه‌های مربوط به فرقه‌های دراویش علوی و بكتاشی‌ نیز آمده است (نک‌ : لوند، I / ١٢٧؛«دائرةالمعارف‌ ترك»، I / ١١٠٤,؛ EI²,.(IV / ٤١٠

مآخذ

ابن‌ اثیر، الكامل‌؛
ابن‌ تغری‌ بردی‌، النجوم‌؛
ابن‌ جوزی‌، عبدالرحمان‌، المنتظم‌، به كوشش محمد عبدالقادر عطا و مصطفى عبدالقادر عطا، بیروت‌، ١٤١٢ق‌ / ١٩٩٢م‌؛
ابن‌ كثیر، البدایة و النهایة، به‌ كوشش‌ احمد ابوملحم‌ و دیگران‌، بیروت‌، ١٤٠٧ق‌ / ١٩٨٧م‌؛
اولیا چلبی‌، سیاحت‌نامه‌، استانبول‌، ١٣١٤ق‌؛
بلعمی‌، محمد، تاریخ‌نامه طبری‌، به‌ كوشش‌ محمدروشن‌، تهران‌، ١٣٦٦ش‌؛
خلیفـة بن‌ خیاط، تاریخ‌، به‌ كوشش‌ سهیل‌ زكار، دمشق‌، ١٩٦٨م‌؛
ذهبی‌، محمد، تاریخ‌الاسلام‌، قاهره‌، ١٣٦٩ق‌؛
همو، دول‌ الاسلام‌، حیدرآباد دكن‌، ١٣٦٤ق‌؛
همو، سیر اعلام‌ النبلاء، به‌ كوشش‌ شعیب‌ ارنؤوط، بیروت‌، ١٤٠٥ق‌ / ١٩٨٥م‌؛
همو، العبر، به‌ كوشش‌ محمدسعید بن‌ بسیونی‌ زغلول‌، بیروت‌، ١٤٠٥ق‌ / ١٩٨٥م‌؛
سیوطی‌، تاریخ‌ الخلفاء، به‌ كوشش‌ محمد محیی‌الدین‌ عبدالحمید، كراچی‌، نورمحمد؛
صفدی‌، خلیل‌، الوافی‌ بالوفیات‌، به‌ كوشش‌ دُرتئا كراوولسكی‌، ویسبادن‌، ١٤٠٢ق‌ / ١٩٨٢م‌؛
طبری‌، تاریخ‌؛
قرمانی‌، احمد، اخبار الدول‌ و آثار الاول‌، بغداد، ١٢٨٢ق‌؛
قلقشندی‌، احمد، صبح‌الاعشى، قاهره‌، ١٣٨٣ق‌ / ١٩٦٣م‌؛
مسعودی‌، علی‌، مروج‌ الذهب‌، به‌ كوشش‌ باربیه‌ دومنار و پاوه‌ دوكورتی‌، پاریس‌، ١٨٧٤م‌؛
مقریزی‌، احمد، الخطط، بیروت‌، دارصادر؛
نویری‌، احمد، نهایة الارب‌، به‌ كوشش‌ علی‌ محمد بجاوی‌، قاهره‌، ١٩٧٦م‌؛
یعقوبی‌، احمد، تاریخ‌، به‌ كوشش‌ عبدالامیر مهنا، بیروت‌، ١٤١٣ق‌ / ١٩٩٣م‌؛
نیز:

Canard, M., «Les Expeditions des Arabes contre Constantinople» , JA, ١٩٢٦, vol. CCVIII;
id, «Les Principaux personnages du roman de chevalerie arabe Dat al-Himma wa-l-Battal» , Arabica, ١٩٦١, vol. VIII;
EI² ;
GAL,S;
Gregoire, H. and R. Goossens, «Byzantinisches Epos und arabischer Ritterroman» , ZDMG, ١٩٣٤, vol. LXXXVIII;
IA;
Le Strange, G., The Lands of the Eastern Caliphate, London, ١٩٦٦;
Levend, A.S., Turk edebiyat o tarihi, Ankara, ١٩٨٤;
MacDonald, D. B., «The Earlier History of the Arabian Nights» , JRAS, ١٩٢٤;
Turk ansiklopedisi, Istanbul, ١٩٦٧;
Turkiye diyanet vakfi Islam ansiklopedisi, Istanbul, ١٩٩٢.

پرویز امین‌ ـ علی‌اكبر دیانت