دائرة المعارف بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٩٠٧ - برهان مآثر
برهان مآثر
نویسنده (ها) :
مریم حسن دوست
آخرین بروز رسانی :
سه شنبه ٢٧ خرداد ١٣٩٩
تاریخچه مقاله
بُرْهان مَآثِر، كتابی دربارۀ تاریخ سلاطین دكن به زبان فارسی، نوشتۀ سید علی بن عزیزالله طباطبا، مورخ شیعی سدههای ١٠ و ١١ق / ١٦ و ١٧م. نویسنده پس از آنكه به دستگاه نظام شاهیان راه یافت، در ١٠٠٠ق / ١٥٩٢م به امر برهان نظام شاه دوم (حك ٩٩٩-١٠٠٣ق / ١٥٩١-١٥٩٥م)، تألیف كتاب برهان مآثر را آغاز كرد (نك : ص ٨، ١٠، ١١٩؛ استوری، I(١) / ٧٤٠ ؛ یزدانی، ٤ / ٥٥٢؛ طبری، ٩٩) و در ١٠٠٣ق آن را به اتمام رسانید (ص ٥٩٢؛ یزدانی، همانجا).
مؤلف پس از یك مقدمه چند صفحهای، سلاطین دكن را بر اساس مقر حكومتشان به ٣ طبقه تقسیم كرده است: طبقۀ اول به پادشاهان بهمنی گلبرگه اختصاص دارد كه حكمرانی آنان با جلوس سلطان علاءالدین حسن شاه بهمنی (حك ٧٤٨- ٧٥٩ق / ١٣٤٧- ١٣٥٨م) آغاز شده (ص ١١)، و با وفات سلطان فیروزشاه بهمنی (٨٠٠ - ٨٢٥ق / ١٣٩٨-١٤٢٢م) خاتمه یافته است؛ طبقۀ دوم دربارۀ سلاطین بهمنی بیدر است كه یك قرن بر این سرزمین حكم راندند و سلطنت آنان با پادشاهی احمد شاه (حك ٨٢٥- ٨٣٨ق / ١٤٢٢-١٤٣٥م) آغاز شده (ص ٤١، ٥٣)، و با سلطان محمود شاه بهمنی (د ٩٢٤ق / ١٥١٨م) به انجام رسیده است (ص ١٣٤، ١٦٦)؛ طبقه سوم به شاخه نظام شاهیان در احمدنگر اختصاص یافته، و شامل احوال و اوضاع روزگار احمد شاه بحری (حك ٨٩٦-٩١٤ق / ١٤٩١- ١٥٠٨م) و سایر امرای نظام شاهیه تا عصر برهان نظام شاه دوم است.
طباطبا قسمتی از مطالب اثر خود را از تواریخ معتبر سلاطین هند و نیز از كتاب عیون التواریخ و تاریخ محمود شاهی اقتباس كرده است (نك : ص ١١، ٩٣)؛ لیكن بخش مهمی از مندرجات آن مبتنی بر دیدهها و شنیدههای خود اوست و به همین سبب، از اهمیت و اعتبار خاصی برخوردار شده است.
برهان مآثر گذشته از آنكه در تاریخ بهمنیان و نظام شاهیان هند از جمله مآخذ معتبر و مهم تاریخی محسوب میشود، به طور غیر مستقیم از احوال قطب شاهیان، عادلشاهیان و پادشاهان گجرات نیز سخن رانده است. این كتاب همچنین حاوی مطالب مفیدی دربارۀ جغرافیای تاریخی شهر احمدنگر و اوضاع و احوال سیاسی و اجتماعی نظام شاهیان و نیز چگونگی گرایش مذهبی امرای نظام شاهیه از حنفیه به امامیه است.
پس از وفات علی بن طباطبا، فرزندش ابوطالب طباطبا در ١٠٣٨ق / ١٦٢٨م به تكمیل این كتاب پرداخت (نك : ص ٦٣٢؛ استوری، همانجا) و نكات مهمی درباره اواخر عصر نظام شاهیان و حملۀ اكبر شاه مغول به احمدنگر و سرانجام، انقراض حكومت نظام شاهی به آن افزود.
اسلوب نگارش برهان مآثر، منشیانه، زیبا و شیواست و مؤلف مطالب تاریخی را با اشعار نغز فارسی آراسته است. این كتاب در ١٣٥٥ق / ١٩٣٦م با دیباچهای از سیدهاشمی فریدآبادی در دهلی به چاپ رسید. همچنین دو خلاصه از آن به زبان انگلیسی ترجمه شده كه یكی در لندن (١٩٠٠م) و دیگری در بمبئی (١٩٢٣م) انتشار یافته است (استوری، طبری، همانجاها).
مآخذ
طباطبا، ابوطالب، تكمله بر برهان مآثر (نكـ: هم ، طباطبا، علی)؛
طباطبا، علی، برهان مآثر، دهلی، ١٣٥٥ق / ١٩٣٦م؛
طبری، محمدعلی، زبدۃ الاثار، تهران، ١٣٧٢ش؛
یزدانی، عبدالحمید، «تاریخ»، تاریخ ادبیات مسلمانان پاكستان و هند، لاهور، ١٩٧١م؛
نیز:
Storey, C. A., Persian Literature,
مریم حسن دوست