بُرْهان‌الدّین، ابونصر فتح الله، وزیر و قاضی مشهور فارس در عهد امیرمبارزالدین محمد مظفری (حكـ ٧١٣-٧٥٩ق / ١٣١٣- ١٣٥٨م ). پدر وی كمال الدین ابوالمعالی (د ح ٧٣٨ق / ١٣٣٧م ) كه گفته اند نسب به عثمان بن عفان می‌برد، از فضلای نامدار روزگار خود، و نامزد وزارت بود و از برخی گزارشها برمی آید كه چندی نیز سمت وزارت داشت. وی پس از آنكه حج گزارد، به یزد رفت و در بناهای خیریه ای كه ساخته بود، به عبادت مشغول شد (معین الدین، ١ / ١٤٠؛ فصیح، ١ / ٥٨، ٦٢؛ كتبی، ٤٦؛ نیز نك‌ : غنی، ١ / ٧٩-٨٠، نیز حاشیه ). در ٧٤١ق كه امیر مبارزالدین پس از شكست از هزاره جرمانی و اوغانی به كرمان می‌رفت، برهان الدین به استقبال آمد و هدایایی ارزشمند به امیر داد و او را سخت خشنود گردانید، چنانكه برهان الدین را در ٧٤٢ق وزارت داد (كتبی، همانجا). بنابر گزارشی دیگر، وی از ٧٤٠ق به نیابت از پدر خود وزارت را در دست داشت (فصیح، ١ / ٥٨؛ نیز نك‌ : معین الدین، ١ / ١٣٨-١٤٠؛ عقیلی، ٣٢٥).
برهان الدین در ٧٥٢ق / ١٣٥١م از وزارت كناره گرفت (كتبی، ٤٦- ٤٧؛ قس : معین الدین، ١ / ١٤١)، اما پس از استیلای امیر مبارزالدین بر فارس، دوباره در ٧٥٦ق به وزارت، و اندكی بعد در همان سال به منصب قاضی القضاتی قلمرو امیر مبارزالدین تعیین شد (كتبی، عقیلی، فصیح، همانجاها).
در پی توطئه شاه شجاع و شاه محمود، پسران امیر مبارزالدین برای خلع و دستگیری پدر - كه در اواسط رمضان ٧٥٩ به وقوع پیوست - شاه سلطان، خواهرزاده امیر مبارزالدین و حاكم اصفهان (غنی، ١ / ١٥٣) نیز كه از متحدان شاه شجاع بود و روزگاری از سوی برهان الدین متهم به سوءاستفاده مالی شده بود، وزیر را به قتل رساند (كتبی، ٧٩؛ میرخواند، ٤ / ٥٠٢). در برخی گزارشهای دیگر آمده است كه برهان الدین در ١٩ رمضان ٧٦٠ دستگیر شد و پس از دو ماه درگذشت (همو، ٤ / ٥٠٧ - ٥٠٨؛ خواندمیر، ٣ / ٢٩٣؛ زرین كوب، ١١٠). این تاریخ با قطعه ای منسوب به حافظ كه در آن از تاریخ درگذشت برهان الدین یاد كرده، نیز مطابقت دارد (ص ٣٧٢). حافظ دو غزل در مدح برهان الدین سروده است كه حكایت از توجه و علاقه شاعر نسبت به او دارد (ص ٢٤٩، ٣٢٤- ٣٢٥). این غزلها باید میان سالهای ٧٥٦-٧٦٠ق (سالهای اقامت برهان الدین در شیراز) سروده شده باشد (نك‌ : غنی، ١ / ٨٠ -٨١). جز حافظ، خواجوی كرمانی نیز از ستایشگران برهان الدین بود. به روزگاری كه امیر مبارزالدین، مشهور به محتسب به تعصب حكم می‌راند، برهان الدین حامی شاعران و دانشمندان به شمار می‌رفت (زرین كوب، ٥١ -٥٢؛ ستوده، ٢ / ٢٩٧). وی نیز مانند پدرش اهل آبادانی بود و قناتی در یزد ایجاد كرد (همو، ١ / ١٣٢-١٣٣).

مآخذ

حافظ، دیوان، به كوشش محمد قزوینی و قاسم غنی، تهران، ١٣٦٩ش؛
خواندمیر، غیاث الدین، حبیب السیر، به كوشش دبیرسیاقی، تهران، ١٣٥٣ش؛
زرین كوب، عبدالحسین، از كوچه رندان، تهران، ١٣٦٤ش؛
ستوده، حسینقلی، تاریخ آل مظفر، تهران، ١٣٤٦ش؛
عقیلی، حاجی بن نظام، آثار الوزراء، به كوشش جلال الدین محدث ارموی، تهران، ١٣٦٤ش؛
غنی، قاسم، بحث در آثار و افكار و احوال حافظ، تهران، ١٣٦٦ش؛
فصیح خوافی، احمد، مجمل فصیحی، به كوشش محمود فرخ، مشهد، ١٣٣٩ش؛
كتبی، محمود، تاریخ آل مظفر، به كوشش عبدالحسین نوایی، تهران، ١٣٦٤ش؛
معین الدین یزدی، مواهب الهی، به كوشش سعید نفیسی، تهران، ١٣٢٦ش؛
میرخواند، محمد، روضۃ الصفا، تهران، ١٣٣٩ش.

هدی سیدحسین‌زاده