بِرْزال، بَنی، خاندانی از بربرهای شمال افریقا که نزدیک به نیم قرن بر قرمونه از شهرهای اندلس حکومت کردند. بنی برزال تیره‌ای از بربرهای زناته بودند که در سدۀ ٤ق/١٠م در منطقۀ زاب و حوالی شهر مسیله، در مغرب سکنیٰ داشتند (یعقوبی، ٣٥٢؛ ابن‌حزم، ٤٩٨؛ ابو عبید، ٧٢٣). اینان که از هواداران دولت اموی در مغرب و اندلس، و از مخالفان سرسخت فاطمیان و خود از اباضیان نِکّاری بودند، با آغاز قیام ابو یزید نکاری (ه‌ م) بر ضد قائم فاطمی (حک‌ ٣٢٢-٣٣٤ق/٩٣٤-٩٤٥م) در افریقیه به او پیوستند (نک‌ : ابن‌حیان، ١٩٢؛ ادریس بن حسن، ٣٩٢-٣٩٣). در ٣٣٥ق، شورش نکاری سرکوب شد و خود او به کوهستانهای سالّات که منزلگاه بنی برزال بود، گریخت و با یاری آنان و گروهی از قبیلۀ بنی کملان سپاهی تدارک دید و به جنگ با خلیفۀ فاطمی، منصور برخاست. اما این بار نیز پیروز نشد و بسیاری از بنی برزال کشته شدند (همو، ٣٩٦-٤٠٠، ٤٠٦؛ محمدحسین، ٥-٦). از آن پس بنی برزال به اطاعت فاطمیان درآمدند و به جعفربن علی بن حمدون، حاکم مسیله پیوستند (ابن‌عذاری، ٣/٢٦٨؛ ابن‌خلدون، ٧/٧٣).
در ٣٦٠ق/٩٧١م زیری بن مناد در جنگ با بنی حمدون و هم پیمانان ایشان، یعنی بنی برزال کشته شد و چون قبیلۀ صنهاجه بر مغرب دست یافت، بنی حمدون و بنی برزال از بیم انتقام آنان به اندلس مهاجرت کردند و به خدمت حِکَم دوم اموی (حک‌٣٥٠-٣٦٦ق/٩٦١-٩٧٧م) درآمدند. خلیفه آنان را بسیار گرامی داشت و پاداشهای فراوان بخشید (ابن‌حیان، ١٩٢-١٩٣؛ ابن‌عذاری، ابن‌خلدون، همانجاها؛ ادریس، ٤٩-٥٠).
در آغاز خلافت هشام (٣٦٦-٣٩٩ق/٩٧٧-١٠٠٩م)، وزیر او منصور بن ابی عامر با حمایت و پشتیبانی بنی برزال بر اقتدار خود افزود و آنان را مقام و منزلت بسیار داد و یکی از بزرگان بنی برزال به نام اسحاق بن برزال را بر ولایت قرمونه گماشت (ابن‌خلدون، همانجا؛ مقری، ١/٣٩٧). در ٤٠٣ق سلیمان بن حکم، ولایت جیان و اطراف آن را نیز بر قلمرو ایشان افزود (ابن‌خطیب، ١١٩). در اواخر حکومت بنی عامر، ولایت قرمونه را ابو عبدالله محمد بن عبدالله برزالی در دست داشت و چون خلافت بنی امیه در اندلس به پایان رسید، وی در ٤٠٤ق ادعای استقلال کرد و به نام خود خطبه خواند و پس از تثبیت موقعیت خویش و ایجاد امنیت و آرامش، به توسعۀ قلمرو خود پرداخت و استجه، اشونه (یا اشبونه) و المدور را تسخیر کرد و بدین‌ترتیب قرمونه پس از غرناطه به بزرگ‌ترین امارت نشین بربرها در اندلس تبدیل شد (ابن‌عذاری، ٣/٢٦٨، ٣١١؛ ابن‌خطیب، ٢٣٧؛ عنان، ١٤٧؛ ادریس، ٥١-٥٢).
ابوعبدالله برزالی از بنی‌حمود ــ حاکمان قرطبه و مالقه ــ که چشم طمع به قلمرو وی داشتند، سخت بیمناک بود؛ ازاین‌رو با ابوالقاسم بن عباد، حاکم اشبیلیه از در آشتی و دوستی درآمد و ابن عباد به رغم دشمنی با بربرها این اتحاد را پذیرفت، زیرا قرمونه دژ شرقی اشبیلیه و پایگاهی استوار به شمار می‌رفت و برای بنی عباد اهمیت نظامی فراوان داشت. نخستین بهره‌ای که بنی عباد از این دوستی بردند، در جنگ با بنی افطس، حاکمان بطلیوس بود که چون در ٤١٨ق/١٠٢٧م قصد تصرف شهر باجه را داشتند، برزالی با قوای خود به یاری ابن‌عباد شتافت و بنی‌افطس را شکست داد (ابن خلدون، ٧/٧٣). در ٤٢٧ق، یحیی بن حمود ملقب به معتلی حاکم مالقه که از اتحاد برزالی و ابن عباد خشنود نبود، به قرمونه لشکر کشید و آنجا را تصرف کرد. برزالی به اشبیلیه پناه برد و از ابن عباد یاری خواست. او نیز سپاهی به فرماندهی فرزندش اسماعیل به قرمونه روانه ساخت. سپاهیان اشبیلیه به یاری گروهی از بربرها قرمونه را محاصره کردند و پس از نبردی سخت که به قتل یحیی بن حمود انجامید، شهر را تصرف کردند و ابن عباد حکومت آنجا را به برزالی بازگرداند. اما دیری نپایید که میان این دو اختلاف افتاد و ابن عباد سپاهی به فرماندهی فرزندش اسماعیل روانۀ قرمونه کرد و آنجا را به تصرف درآورد. برزالی به یاری حاکمان غرناطه و مالقه که هر دو از توسعه‌طلبی ابن‌عباد بیمناک بودند، سپاهی فراهم آورد و روانۀ جنگ با او شد و قرمونه در ٤٣١ق/١٠٤٠م به دست برزالی افتاد (ابن‌دلایی، ١٠٧؛ ابن‌عذاری، ٣/٢٠٣؛ ابن‌خلدون، ٤/١٨٦؛ عنان، ٣٦-٣٩؛ دوزی، ٦٠٤-٦٠٥).
ابوعبدالله برزالی در ٤٣٤ق پس از ٣٠ سال حکومت بر قرمونه و نواحی آن درگذشت. ابن خطیب وی را از مقتدرترین و باتدبیرترین امرای بربر دانسته و شجاعت و مردانگی او را ستوده است؛ اما ابن حیان او را فتنه‌جو خوانده، و سخت نکوهش کرده است (نک‌ : ابن خطیب، ٢٣٦-٢٣٧؛ ابن عذاری، ٣/٣١١-٣١٢).
پس از ابو عبدالله، فرزندش اسحاق بن محمد به جای وی نشست. ابن حیان وی را بر خلاف پدر ستوده، و حاکمی دلیر و با کفایتش خوانده است. اما ظاهراً حکومت او چندان به درازا نکشید و پس از وی، فرزندش عزیز، ملقب به مستظهر به حکومت رسید (ابن‌خطیب، ٢٣٧). برخی منابع عزیز را فرزند و جانشین ابوعبدالله محمد برزالی دانسته‌اند (نک‌ : ابن‌عذاری، ٣/٣١٢؛ ابن‌خلدون، ٧/٧٤). هنوز چندی از حکومت عزیز نگذشته بود که معتضد بن عباد به نواحی قرمونه تاخت. نبرد و کشمکش میان مستظهر و ابن عباد چندین سال به درازا کشید و اوضاع قرمونه رو به آشفتگی نهاد، چندان‌که مستظهر به مأمون بن ذوالنون پیشنهاد کرد که قرمونه را به او تسلیم کند و ابن ذوالنون در مقابل آن بخشی از اراضی خود در ناحیۀ جوف (جوفیه) را به او سپارد. ابن ذوالنون پذیرفت و مستظهر با خانوادۀ خود به دژ المدور در شمال استجه که جزو قلمرو بنی ذوالنون بود، رفت و تا پایان عمر در آنجا زیست (ابن خطیب، ٢٣٧-٢٣٨؛ ابن عذاری، ٣/٢٦٩). در این هنگام میان بنی‌ذوالنون و معتضد بن عباد پیمانی بسته شد، بر آن قرار که قرمونه به ابن عباد واگذار شود و او در عوض، مأمون بن ذوالنون را در تصرف قرطبه یاری کند. با آنکه قرمونه ضمیمۀ اشبیلیه شد (٤٥٩ق/١٠٦٧م)، اما بن عباد به تعهد خود عمل نکرد (همو، ٣/٢٨٣؛ ابن‌خطیب، همانجا). به روایتی دیگر مستظهر خود به ناچار قرمونه را به ابن عباد تسلیم کرد و به اشبیلیه رفت و اندکی بعد در آنجا درگذشت و بدین سان دولت بنی برزال پس از حدود نیم قرن حکومت بر مثلث جنوبی اندلس از میان رفت و قرمونه تابع اشبیلیه شد (ابن خلدون، همانجا).

مآخذ

ابن حزم، علی، جمهرةانساب العرب، بیروت، ١٤٠٣ق/١٩٨٣م؛
ابن حیان، حیان، المقتبس، به کوشش عبدالرحمن حجی، بیروت، ١٣٨٤ق/١٩٦٥م؛
ابن خطیب، محمد، اعمال الاعلام، به کوشش لوی پرووانسال، بیروت، ١٩٥٦م؛
ابن خلدون، العبر، به کوشش خلیل شحاده و سهیل زکار، بیروت، ١٩٨١م؛
ابن دلایی، احمد، ترصیع الاخبار، به کوشش عبدالعزیز اهوانی، مادرید، ١٩٦٥م؛
ابن عذاری، احمد، البیان المغرب، به کوشش کولن و لوی پرووانسال، بیروت، ١٩٢٩م؛
ابو عبید بکری، عبدالله، المسالک و الممالک، به کوشش وان لون و ا. فره، تونس، ١٩٩٢م؛
ادریس بن حسن، تاریخ الخلفاء الفاطمیین بالمغرب، به کوشش محمد یعلاوی، بیروت، ١٩٨٥م؛
عنان، محمدعبدالله، دول الطوائف، قاهره، ١٣٨٠ق/١٩٦٠م؛
محمدحسین، حمدی عبدالمنعم، دراسات فی التاریخ الاندلسی، دولة بنی برزال فی قرمونه، اسکندریه، ١٩٩٠م؛
مقری، احمد، نفح الطیب، به کوشش احسان عباس، بیروت، ١٣٨٨ق/١٩٦٨م؛
یعقوبی، احمد، «البلدان»، همراه الاعلاق النفیسۀ ابن‌رسته، به کوشش دخویه، لیدن، ١٨٩١م؛
نیز:

Dozy, R.,Spanish Islam, tr.F.G.Stokes, London, ١٩١٣;
Idris, H.R., Les Brizālides de Carmona, Al-Andalus, Madrid/Granada, ١٩٦٥, vol. XXX.
عنایت‌الله فاتحی‌نژاد