بَراءِ بْنُ مالِك (د ح ٢٠ق/ ٦٤١م)، يكي از صحابه پيامبر اكرم(ص).
براء از تيرۀ بني‌نجار خزرج و برادر صحابي و خدمتگزار مشهور پيامبر(ص) انس بن مالك (ﻫ م) بود (ابن سعد، ٧/ ١٦-٢٧؛ ذهبي، ١/ ١٩٥). گفته‌اند كه وی در بيعت معروف به «شجره» حضور داشت (همانجا) و در پيكارهای دورۀ پيامبر(ص) نيز مانند احد و خندق ــ بجزبدر ــ شركت جست (ابن‌سعد، همانجا؛ ابونعيم ٣/ ٦٣؛ ابن‌اثير، ١/ ١٧٢). وي در سفرهای پيامبر(ص)، پيوسته همراه آن حضرت بود و به سبب خوش‌صدايي، اشعار حماسی می‌خواند (ﻧﻜ : طبرانی، ٢/ ١٢؛ ابونعيم، ٣/ ٦٣، ٦٥؛ برای نمونه‌ای از رجزهای او، ﻧﻜ : كلاعی، ٩٠-٩١)؛ اما در كتب سيرۂ موجود كه در آنها فهرستي از شركت‌كنندگان در پيكارهای زمان پيامبر(ص) آمده، نامی از او ذكر شده است؛ آنچه بيشتر مايۀ شهرت او شده، شركت وی در پيكارهای دورۂ پس از پيامبر(ص) است.
براء‌بن مالك در جنگهای معروف به ردّه جزو فرماندهان سپاهان بود. خالدبن وليد در يمامه فرماندهی سواره‌نظام را به او سپرد (ابن‌اعثم، ١/ ٣٢؛ كلاعی، ٧٦؛ ابن‌حبيش، ١/ ٦٦)، اما پس از چندی او را عزل كرد او بازگرداند (ابن حبيش، همانجا، نيز ١/ ٧٧؛ كلاعی، ٩٠). براء نيز با تهوری خاص به دروغ باغی كه محل استقرار مسيلمه و سپاهش بود، راه يافت و چندان جنگيد تا در باغ را روی مسلمانان گشود و با يورش سخت سپاهيان تحت امرش به درون باغ، مسيلمه و لشكريانش به هلاكت رسيدند (ابن‌سعد، ٣/ ٤٤١؛ طبري، ٣/ ٢٩٤، ابن‌عبدالبر، ١/ ١٥٤؛ ابن‌حبيش، ١/ ٧٦-٧٧). بنابر روايتی ديگر كسی كه در باغ جنگيد، ابودجانه (ﻫ م) بوده است (بلاذری، فتوح...، ٨٨؛ ابن‌اعثم، ١/ ٣٦-٣٧).
در حدود سال ١٧ق ابوموسێ اشعري (ﻫ م) كه از سوي عمر، به جاي مغيرة بن شعبه به ولايت بصره گماشته شده بود، گروهی از انصار، ازجمله براء و انس بن مالك را نيز با خود به عراق برد (بلاذری، انساب...، ١/ ٤٩١؛ دينوری، ١١٨). در جريان فتوح در ناحيه خوزستان، براء فرمانده جناح راست لشكر ابوموسێ اشعری بود (بلاذری، فتوح، ٣٨٠؛ دينوری، ١٣٠) و سرانجام، در نبرد نزديك شوشتر كشته شد (همانجا). در روايت طبری از سيف بن عمر تميمي، دلاوريها و رشادتهای بسياری به براء نسبت داده شده است (٤/ ٨٥-٨٦). در تاريخ مرگ او نيز به سبب اختلاف در تاريخ وقوع نبرد، از ١٧ تا ٢٣ق اختلاف هست (ابن حبان، ٣/ ٢٧؛ ابن‌عبدالبر، ١/ ١٥٥؛ ابن‌ اثير، ١/ ١٧٣؛ ابن حجر، ١/ ١٤٨).
نكته‌ای كه در همۀ مآخذ دربارۀ براء به چشم می‌خورد، شرح دليري و شجاعت و بی‌باكی او در جنگهاست، تا بدانجا كه حلیفۀ دوم گفته بود: براء را بر هيچ سپاهی از مسلمانان نگمارند تا ايشان را به هلاكت نيندازد (ابن‌سعد، ٧/ ١٦٩؛ ابن‌عبدالبر، ١/ ١٥٤؛ ابن‌اثير، ١/ ١٧٢-١٧٣؛ نيز ﻧﻜ : بلاذری، فتوح، ٨٥-٨٦؛ طبرانی، همانجا). همچنين در فضائل براء گفته شده است كه پيامبر(ص) او را ستود؛ و حتێ وي را مستجاب‌الدعوه نيز دانسته‌اند و داستانی نيز دراين‌باره نقل شده است (ابن‌حبان، همانجا؛ ابونعيم، ٣/ ٦٤، ٦٧).
بنا به راويتی براء از نخستين كساني بود كه به اميرالمؤمنين علی(ع) گرايش يافت (كشی، ٣٨)، اما به گفتۀ برخی از محققان، به احتمال بسيار نام وی در كتابت با براء‌بن عازب خلط شده است (ﻧﻜ : تستري، ٢/ ٢٦٧).

آرامگاه براء

اين آرامگاه يكی از قديم‌ترين بناهای دورۂ اسلامی در شوشتر است (جزائري، ١٥: نيزﻧﻜ : هروي، ٦٩). مدفن براء در مقابل قلعۀ سلاسل در شمال شهر شوشتر واقع شده است (اقتداری، ١/ ٦٨٤). آرامگاه اين صحابی، از همان آغاز يكي از زيارتگاههای مردم آن نواحی به شمار می‌رفت. در زمان حكومت مهدی قلی‌خان شاملو و به فرمان او، ساختمان قديم آرامگاه كه ويران شده بود، بازسازی شد (همانجا). آنچه اينك به نام آرامگاه براء‌بن مالك معروف است، با ايوان و رواق و گلدسته‌های آن در حكومت محمدعلی ميرزا، فرزند فتحعليشاه قاجار، برپاشده است (همو، ١/ ٦٨٤، ٦٨٦، براي اطلاع از جزئيات عمارت آرامگاه، ﻧﻜ : ٦٨٤ ﺑﺒ). در دورۂ قاجار، هر ساله حكام شوشتر مبلغی برای تعمير اين مزار در نظر می‌گرفتند (همو، ١/ ٦٨٦). اكنون جايی كه آرامگاه براء‌ بن مالك در آن واقع است، محلۀ «شاه زيد» نام دارد (شوشتری، ٨٠؛ حرزالدين، ١/ ١٨٢).

مآخذ

ابن‌اثير، علی، اسدالغابة، قاهره، ١٢٨٠ق؛
ابن اعثم كوفی، احمد، الفتوح، حيدرآباد دكن، ١٣٨٨-١٣٨٩ق/ ١٩٦٨-١٩٦٩م؛
ابن‌حبان، محمد، الثقات، حيدرآباددكن، ١٣٩٧ق/ ١٩٧٧م؛
ابن‌حبيش، عبدالرحمان، ‌غزوات، به كوشش سهيل زكار، دمشق، ١٤١٢ق/ ١٩٩٢م؛
ابن حجر عسقلانی، احمد، الاصابة، قاهره، ١٣٨٢ق؛
ابن‌سعد، محمد، الطبقات‌ الكبرى، بيروت، دارصادر؛
بن عبدالبر، يوسف، الاستيعاب، به كوشش علی محمد بجاوی، قاهره، ١٣٨٠ق/ ١٩٦٠م؛
ابونعيم اصفهانی، احمد، معرفة‌ الصحابة، به كوشش محمد راض‌بن حاج عثمان، مدينه / رياض، ١٤٠٨ق/ ١٩٨٨م؛
اقتداری، احمد، ديار شهرياران، تهران، انجمن آثار ملی؛
بلاذری، احمد، انساب‌ الاشراف، به كوشش محمد حميدالله، قاهره، ١٩٥٩م؛
همو، فتوح‌ البلدان، به كوشش دخويه، ‌ليدن، ١٨٦٥م؛
تستری، محمدتقی، قاموس‌ الرجال، قم، ١٤١٠ق؛
جزائری عبدالله، تذكرۂ شوشتر، تهران، چاپحانۀ حيدری؛
حرزالدين، محمد، مراقد المعارف، به كوشش محمدحسين حرزالدين، نجف، ١٣٨٩ق؛
خليفة‌بن‌خياط، الطبقات، به كوشش سهيل زكار، دمشق، ١٩٦٦م؛
دینوری، احمد، الاخبار الطوال، به کوشش عبدالنعم عامره، قاهره، ١٩٦٠م؛
ذهبی، محمد، سیر اعلام‌ النبلاء، به کوشش شعیب ارنؤوط و حسین اسد، بیروت، ١٤٠٥ق/ ١٩٨٥م؛
شوشتری، عبداللطيف، تحفة‌العالم، به كوشش صمد موحد، تهران، ١٣٦٣ش، طبرانی، سليمان، المعجم‌ الكبير، به كوشش حمدی عبدالمجيد سلفی، بغداد، ١٣٩٨ق/ ١٩٧٨م؛
طبری، تاريخ؛
كشی، معرفة‌الرجال، اختيار شيخ طوسی، به كوشش حسن مصطفوی، مشهد، ١٣٤٨ ش؛
كلاعی، سليمان، تاريخ‌الردة، اقتباس خورشيد احمد فارق از الاكتفاء وی، قاهره، دارالكتاب الاسلامی؛
هروی، علی، الاشارات الى معرفة‌ الزيارات، به كوشش ژ. سوردل ـ تومين، دمشق، ١٩٥٣م.

كيانوش صديق