بُدَیلِ بنِ وَزقاء، از اصحاب مکی پیامبر اکرم(ص) و از شیوخ قبیلۀ خزاعه. در کهن‌ترین منابع نام او فقط به صورت بدیل بن ورقاء یا بدیل بن ورقاء خزاعی آمده است (مثلاً واقدی، ١/ ٥٨١، ٥٩٣، ٢/ ٧٥٠، ٧٤٩، ﺟﻤ؛ ابن هشام، ٤/ ٣٤، ٣٧؛ طبری، ٢/ ٦٢٥، ٦٢٦)؛ اما ظاهراً ابن سعد نخستین کسی است که نام او و اجدادش را به صورتی نسبتاً کامل آورده است (٤/ ٢٩٤)، ولی در مقایسه با آنچه ابن اثیر (اسدالغابة، ١/ ١٧٠) آورده، بعضی از اجداد او را از میانه انداخته است. کنیه‌اش را نیز به اختلاف، ابوعمر و ابوعبدالله گفته‌اند (همانجا؛ تستری، ٢/ ٢٥٤-٢٥٥؛ مجلسی، ٢١/ ١١٥؛ خوبی، ٣/ ٢٧٥). دربارۀ تاریخ تولد و مرگ او نیز اطلاع دقیقی در دست نیست، اما به یقین در حجة‌الوداع حضور داشت و پیش از رسول اکرم(ص) درگذشت (ابن سعد، همانجا، ابونعیم، ٣/ ١٤٤؛ ابن اثیر، همانجا؛ ابن عراقی، ٤٩). بنا بر یک روایت، وی هنگام فتح مکه ٩٧ سال داشته است (شیخ طوسی، امالی، ١/ ٣٨٦؛ امینی، ٢/ ٣٦٣؛ مجلسی، همانجا)؛ پس باید حدود سال ٧٥ پیس از ظهور اسلام زاده شده باشد. منابعی که قتل بدیل را در جنگ صفین دانسته‌اند (بخاری، ١/ ١٠٢)، او را با پسرش عبدالله خلط کرده‌اند.
بدلیل بن ورقاء پیش از ظهور اسلام در مکه از احترام و منزلتی برخوردار بود، ولی از جزئیات حیات او اطلاعی در دست نیست (علی، ٤/ ١٥). نام بدلیل از اوایل بعثت پیامبر(ص)، به ویژه از صلح حدیبیه، در تاریخ اسلام کم و بیش مطرح می‌گردد (واقدی، ١/ ٥٨١؛ ابن سعد، ٢/ ٩٦؛ طبری، ٢/ ٦٢٥) و یک بار نیز او و خزاعیان همراه او را رازدار پیامبر و پایدار در دوستی خوانده‌اند (واقدی، ١/ ٥٩٣؛ طبری، همانجا؛ ابن کثیر، ٢/ ١٧٥). در واقع مطابق مفاد صلح‌نامۀ حدیبیه، خزاعه هم پیمان مسلمانان بودند و پس از بازگشت پیامبر(ص) از حدیببیه، بیشتر خزاعیان مسلمان شده بودند (واقدی، ٢/ ٧٤٩). بی‌گمان این دوستی و همراهی با هم پیمانی خزاعه با عبدالمطلب از پیش از اسلام بی‌ارتباط نبود. به‌هرحال، پیامبر اکرم (ص) در جمادی‌الآخر سال ٨، طی نامه‌ای که به بدلیل ورقاء نگاشت، خزاعه را سخت ستود (همانجا؛ ابن‌اثیر، همانجا؛ قس: ابن‌سعد، ٤/ ٢٩٤؛ ابن‌عبدریه، ٣/ ٣٣٣؛ قلقشندی، ٣٢٣).
در آستانۀ فتح مکه، بدلیل ورقاء همراه ابوسفیان و حکیم بن جزام، توسط عباس بن عبدالمطلب نزد پیامبر(ص) راه یافتند و به یک روایت بدلیل همانجا مسلمان شد (واقدی، ٢/ ٨١٧، ٨١٥؛ ابن‌هشام، ٤/ ٤٤؛ مقریزی، ١/ ٣٦٩)؛ درحالی‌که بنا به بعضی گزارشها، چنین می‌نماید که بدلیل پیش از تاریخ اسلام آورده بوده است.
در روز فتح مکه خانۀ بدیل از خانه‌های امن به‌شمار می‌رفت که برخی از قریشیان به آنجا پناه بردند (ابن‌اثیر، همانجا؛ ابن‌حجر، ١/ ١٩١؛ ابن‌عبدالبر، ١/ ١٥٠). بدلیل همچنین در جنگ حنین به فرمان پیامبر(ص) مأمور گسیل اسیران از حنین به جعرانه بود و گویا وظیفۀ حراست از غنایم را نیز بر عهده داشت (ابن‌سعد، همانجا؛ بلاذری، انساب...، ١/ ٣٦٥؛ ابن‌حبان، ٦١؛ ابن‌اثیر، الکامل، ٢/ ٢٦٦).
در تدارک مقدمات جنگ تبوک نیز، بدلیل از کسانی بود که به فرمان پیامبر(ص) نزد قبایل رفتند تا آنان را برای جنگ آماده کنند (واقدی، ٢/ ٨٠٠؛ ابن سعد، همانجا).
از فرزندان بدلیل، برخی در حوادث صدر اسلام نقش داشتند. نافع ابن بدلیل، پیش از پدر، و در نبرد بئر مهونه به شهادت رسید (همانجا؛ ابن حزم، ٢٣٩)؛ عبدالله‌بن بدلیل در غزوات حنین و تبوک و طائف حضور داشت و از فاتحان اصفهان در ٣٢ق بود (بلاذری، فتوح...، ٤٣٦-٤٣٧؛ صفدی، ١٠/ ١٠٢) و در صفین در زمرۀ یاران امام علی(ع) به شهادت رسید (ابن سعد، ابن حزم، همانجاها؛ شیخ طوسی، رجال، ٤٦)؛ برادر او عبدالرحان بن بدیل نیز در صفین شهید شد (مامقانی، ١٦٩؛ قس: ابونعیم، ٣/ ١٤٥).
بدیل در منابع روایی شیعی و اهل سنت، در زمرۀ راویان آمده، و چند روایت حدیبیه، فتح و حمل اسیران پس از جنگ حنین، و رواتی دربارۀ خوردن و َآشامیدن و روزه نگرفتن در حجة‌الوداع، از او نقل شده است (شیخ طوسی، امالی، ١/ ٣٨٥؛ نعیم، ٣/ ١٤٥-١٤٦).

مآخذ

ابن اثیر، علی، اسد الغابة، بیروت، دارحیاء التراث العربی؛
همو، الکامل؛
ابن‌حبان، محمد، مشاهیر علماء الامصار، به کوشش مرزوق علی ابراهیم، بیروت، ١٤٠٨ق؛
ابن‌حجر عسقلانی، احمد، الاصابة فی تمییزالصحابة، بیروت، ١٣٨٥م؛
ابن‌حزم، علی، جمهرة انساب‌العرب، بیروت، ١٤٠٣ق؛
ابن سعد، محمد، الطبقات الکبرێ، بیروت، دارصادر؛
ابن عبدالبر، یوس، الاستیعاب، به کوشش علی محمد بجاوی، قاهره، ١٣٨٠ ق؛
ابن عبدربه، احمد، العقد الفرید، به کوشش عبدالمجید ترحینی، بیروت، دارالکتب العلمیه؛
ابنعراقی، احمد، ذیل الکاشف، به کوشش بوران ضناوی، بیروت، ١٤٠٦ق/ ١٩٨٦م؛
ابن کثیر، البدایة و النهایة، به کوشش احمد ابوملحم و دیگران، بیروت، ١٤٠٥ق؛
ابن هشام، عبدالملک، السیرۀ النبویة، به کوشش ﻣﺼﻄﻔﻰ سقا و دیگران، بیروت، داراحیاء التراث العربی؛
بونعیم اصفهانی، احمد، معرفة الصحابة، به کوشش محمد راضی ابن حاج عثمان، مدینه، ١٤٠٨ق؛
امینی، عبدالحسین، الغدیر، بیروت، ١٤٠٣ق؛
بخاری، محمد، التاریخ، الصغیر، به کوشش محمد ابراهیم زاید، بیروت، ١٤٠٦ق؛
بلاذری، احمد، انساب‌الاشراف، به کوشش محمد حمیدالله، قاهره، ١٩٥٩م؛
همو، فتوح‌البلدان، به کوشش عبدالله انیس طباع، بیروت، ١٤٠٧ق؛
تستری، محمدتقی، قاموس‌ الرجال، قم، ١٤١٠ق؛
خوبی، ابوالقاسم، معجم رجال الحدیث، قم، ١٤٠٣ق؛
شیخ طوسی، محمد، امالی، نجف، ١٣٨٤ق؛
همو، رجال، نجف، ١٣٨٠ق؛
صفدی، خلیل، الوافی بالوفیات، به کوشش ژاکلین سوبله و دیگران، بیروت، ١٤٠٠ق؛
طبری، تاریخ؛
علی، جواد، المفصل فی تاریخ‌ العرب قبل‌ الاسلام، بیروت، ١٩٧٠م؛
قلقشندی، احمد، نهایة‌الارب، بیروت، ١٤٠٥ق؛
مامقانی، عبدالله، تنفیح‌ المقال، نجف، ١٣٥٠ق؛
مجلسی، محمد باقر، بحارالانوار، بیروت، ١٤٠٣ق؛
مقریزی، احمد، امتاع‌ الاسماع، به کوشش محمود محمد شاکر، قاهرهة١٩٤١ م؛
واقدی، محمد، المغازی، به کوشش مارسدن جونهز، تهران، ١٤٠٥ق.

محمد نوری