بُدْشاه، زین‌العابدین کشمیری (ﺣﻜ ٨٢٣-٨٧٥ق/ ١٤٢٠-١٤٧٠م)، از سلاطین مشهور شاهمیری کشمیر.
زین ‌العابدین، فرزند دوم سکندرشاه، مشهور به بت‌شکن (ﺣﻜ ٧٩٦-٨١٩ق/ ١٣٩٤-١٤١٦م) در روزگار شاهزادگی، شاهی خان نامیده می‌شد و پس از آن عنوان زین‌العابدین را برگزید، سپس به سبب شخصیت محبوبش نزد مردم به بدشان (شاه بزرگ) معروف شد (فرشته، ٢/ ٣٤٢؛ تنوی، ٢٠٩؛ نهاوندی، ١(١)/ ٢٠٨؛ آفاقی، ٢٣ ، ٣٥؛ آزاد، ٢٩٩). زین‌العابدین در دورۀ شاهزادگی، از سوی بدر حامل هدایایی برای امیر تیمور گورکان (د٨٠٧ق/ ١٤٠٤م) بود، اما به گفتۀ مؤلف تاریخ اعظمی، تیمور او را با خود به سمرقند برد. زین‌العابدین پس از درگذشت تیمور، رهایی یافت و پس از چندی که در سمرقند به فراگرفتن علوم مشغول بود، به کشمیر بازگشت (ﻧﻜ : راشدی، ٣/ ١٣٢٦-١٣٢٧؛ قس: نظام‌الدین شامی، ٢٠٤، که می‌گوید: او از سوی تیمور اجازه یافت تا به همراه پدرش سکندرشاه به کشمیر بازگردد و با توجه به عنایت تیمور به سکندر، این قول صحیح‌تر می‌نماید).
ظاهراً نخستین برخورد جدی زین‌العابدین پس از جلوس با برادرش میرخان علی‌شاه (ﺣﻜ ٨١٩-٨٢٣ق) بود. علی‌شاه نخست به دلخواه از پادشاهی کناره گرفت و راهی سفر مکه شد، اما در نیمۀ راه پشیمان شد و درصدد باز پس گرفتن تاج‌وتخت کشمیر برآمد. در جریان درگیریی که میان او وزین‌العابدین روی داد، زین‌العابدین پیروز گردید و با استقبال گرم مردم وارد کشمیر شد (راشدی، ٣/ ١٣٢٧، حاشیه). پس از آن، وی درصدد تصرف دهلی برآمد و اگرچه موفق به فتح این شهر نشد، اما بر تمام پنجاب، تبت و نواحی اطراف سند دست یافت (نظام‌الدین احمد، ٣/ ٤٣٥؛ تنوی، نهاوندی، همانجا؛ حسن، ٧٢-٧٣).
در زمینۀ سیاست خارجی روحیۀ مسالمت‌جویانه و افکار روشن‌بینانۀ بدشاه سبب شد تا مناسبات مطلوبی میان کشمیر و نقاط دیگر برقرار شود. وی با سلطان ابوسعید میرزای تیموری (د ٨٧٣ق/ ١٤٦٨م) حکمران بخشهایی از ایران، سلطان بهلول لودی، سلطان محمود گچراتی، شریف مکه و برخی از مملوکان مصر روابط دوستانه داشت. از شاهرخ تیموری هم درخواست کرد تا شماری کتاب و چند تن از دانشمندان هرات را به کشمیر بفرستد که شاهرخ خواهش وی را جابت کرد (نظام‌الدین احمد، ٣/ ٤٤٠؛ حسن، همانجا؛ تیکو، ١٦؛ هیگ، ٢٨٢). از طریق همین روابط دوستانه بود که فرهنگ و تمدن ایران به کشمیر راه یافت (رضوی، ١٩).
زین‌العابدین در آغاز جلوس، برادر کوچک‌ترش محمدخان را مشاور خود کرد تا در امور مهم حکومت بدو یاری رساند. پس از چندی محمدخان درگذشت و حیدر پسر او، جانشین پدر شد (نظام‌الدین احمد، ٣/ ٤٤١؛ فرشته، ٢/ ٣٤٤-٣٤٥)؛ اما مسألۀ اصلی سلطان زین‌العابدین، پسرانش بودند. او ٣ پسر به نامهای آدم‌خان، حاجی‌خان و بهرام‌خان داشت. رقابت دو پسر نخست بر سر ولیعهدی و رفتار ناپسند اجتماعی آنها و سرکشیهایی که در برابر پدر خود می‌کردند (ﻧﻜ : نظام‌الدین احمد، ٣/ ٤٤٣؛ فرشته، ٢/ ٣٤٥-٣٤٦؛ نهاوندی، ١(١)/ ٢١٤)، همواره موجب ناآرامی اوضاع سیاسی ـ اجتماعی و کشمیر و دغدغۀ خاطر سلطان به‌ویژه در سالهای آخر حکومتش بود. با همۀ سعی و کوششی که زین‌العابدین برای رفع این اختلافات کرد، نتوانست صلح و آرامش را میان آن دو برقرار کند، تا اینکه سرانجام از آنها ناامید شد و هیچ‌یک از آنها را به عنوان ولیعهد خود معرفی نکرد (نظام‌الدین احمد، ٣/ ٤٤٤-٤٤٥).
رنجیدگی سلطان از پسرانش، از دست داد مشاوران و امیران وفادار و درگذشت تاج خاتون همسر وی در ٨٧٠ق از عواملی بودند که موجب سرخوردگی شدید او از ادارۀ امور سیاسی شدند، تا جایی که وی ﺣﺘﻰ در اواخر عمر، از امضاکردن اسناد و مدارک رسمی دولتی نیز امتناع می‌ورزید (آزاد، ٣٢٥، ٣١٢) و زمانی که امرای دربار در حال به توافق رسیدن با حاجی‌خان بودند و خزانۀ پادشاهی را در اختیار او گذاشتند، سلطان بیمار و بیهوش در بستر مرگ بود (نظام‌الدین احمد، همانجا؛ فرشته، ٢/ ٣٤٧؛ آزاد، ٣٢٦). سرانجام، پس از ٥٢ سال حکمرانی، بدشاه در٨٧٥ق درگذشت و پیکر او را در آرامگاه سلاطین، در سرینگر به خاک سپردند (همانجا؛ هیگ، ٢٨٤، قس: راشدی، ٣/ ١٣٣٢؛ که تاریخهای متفاوتی را برای درگذشت وی آورده است).

اصلاحات اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی

سلطان زین‌العابدین پس از تثبیت مرزهای سیاسی، تمام کوشش خود را به امور داخلی معطوف کرد. وسعت دید و تسامح مذهبی او نسبت به ادیان مختلف و هدف او برای ایجاد جامعه‌ای آرام با همزیستی مسالمت‌آمیز میان افراد آن، منجر به اقدامات اصلاح‌گرایانه‌ای شد که او را به عنوان یکی از سلاطین مترقی و آزادی‌خواه شبه قاره، و پیشرو اکبرشاه نشان می‌دهد (ﻧﻜ : هیگ، ٢٨١-٢٨٢؛ آفاقی، ٣٥). اصلاحات او در زمینه‌های مختلف مذهبی، اقتصادی، اداری، علمی و فرهنگی بود. یکی از مهم‌ترین اقدامات زین‌العابدین بازگرداندن برهمنانِ رانده شده از کشمیر بود که در نتیجۀ سخت‌گیریهای مذهبی سکندرشاه، از کشمیر رفته بودند. آزادی هندوان در اجرای مراسم مذهبیشان ــ که در زمان سکندرشاه ممنوع شده بود ــ و لغو تقریبی دریافت جزیه از غیر مسلمانان، از دیگر اقدامات زین‌العابدین بود. وسعت آزادیهای مذهبیِ داده شده به هندوها تا بدان حد بود که بسیاری از برهمنان که قبلاً به اجبار به اسلام گرویده بودند، دوباره به دین خود بازگشتند (نظام‌الدین احمد، ٣/ ٤٣٦-٤٣٧؛ فرشته، ٢/ ٣٤٢).
در زمینۀ اقتصادی نیز، زین‌العابدین دستور یکسان نمودن سکه‌ها را داد، زیرا سکۀ طلا به دلیل فراوانی، رونق خود را از دست داده بود و بجز طلا، سکه‌های متنوعی از نقره و مس نیز ضرب می‌شد. او دستور داد تا تمام سکه‌ها را از مس خالص ضرب کنند (نظام‌الدین احمد، همانجا؛ تنوی، ٢١٠). بدشاه همچنین بازرگانان را واداشت تا کالاهای خود را با قیمت عادلانه عرضه کنند. برای اصلاح نظام اداری نیز او رسم پیشکش‌دادن را منسوخ کرد (فرشته، همانجا).
زین‌العابدین به پیشرفت صنایع نیز توجه بسیار داشت. گویا او نخستین کسی بود که باروت را از آسیای مرکزی به هند برد تیکو، ١٧). زین‌العابدین برای توسعۀ صنعت، افرادی را برای آموزش کاغذساسزی، صحافی، کنده‌کاری، قالی‌بافی و صنایع دیگر به ایران و ترکستان فرستاد و هنرمندانی را نیز از دیگر نقاط به کشمیر دعوت کرد (راشدی، ١/ ٢١٩-٢٢٠؛EI٢,IV/ ٧٠٨ ).
زین‌العابدین را بنیان‌گذار شهرها، عمارات، پلها و باغهای باشکوه دانسته‌اند که از آن میان می‌توان به بنای شهر «نوشهر» (اکنون قسمتی از سرینگر) و بنای معروف زینلانک که در ٨٤٧ق/ ١٤٤٣م ساخته شد، اشاره کرد (راشدی، ٣/ ١٣٣٠؛ حسن، ٩٤). ویژگی اصلی بناهای این دوره، استفادۀ فراوان از چوب به جای سنگ بود و در مواردی مانند آرامگاه مادرِ سلطان و آرامگاه مَدانی، از کاشیهای ایرانی نیز استفاده شد (فرشته، ٢/ ٣٤٣؛ حسن، نیز EI٢، همانجاها).
بدشاه به هنرهای مختلف و به ویژه موسیقی و شعر علاقۀ بسیار داشت. وی با زبانهای فارسی، سنسکریت و تبتی کاملاً آشنا بود (نظام‌الدین احمد، ٣/ ٤٣٥؛ حسن، ٩١) و با حمایت او، بسیاری از دانشمندان و هنرمندان به کشمیر سفر کردند که از آن میان می‌توان از ملاعودی موسیقی‌دان و نوازندۀ ماهر و ملاجمیل خواننده‌ای که در شعرخوانی نیز استادی بی‌نظیر بود، یاد کرد که از خراسان به کشمیر رفته بودند (ابوالفضل، ٢/ ١٨٥؛نظام‌الدین احمد، ٣/ ٤٣٩؛ حسن، ٩٣). زین‌العابدین به ترجمۀ کتب نیز علاقه‌ای خاص داشت و در دارالترجمه‌ای که تأسیس کرده بود، گروهی از مترجمان زبردست به ترجمۀ کتابهای عربی، فارسی و سنسکریت مشغول بودند (تیکو، ١٥؛ آفاقی، همانجا). از آثار مهمی که به دستور وی به فارسی ترجمه شد، می‌توان مهابهارات و راج تَرَنگینی را نام برد که ملا احمد کشمیری آنها را ترجمه کرد (تتوی، ٢١٣؛ فرشته، ٢/ ٣٤٤؛ آفاقی، ٣٦). همچنین دومین کتاب منظوم «تاریخ کشمیر» که تکملۀ راج ترنگینی بود، با نام زینۀ راج ترنگینی به وسیلۀ سریور تألیف شد. این کتاب وقایع حکمرانی دورۀ سلطان زین‌العابدین را دربرداشت (همو، ٢٣؛ نیز ﻧﻜ : احمد، ١٧٥).
زین‌العابدین، گاه شعر نیز می‌یرود و تخلص او «قطبی» بود (راشدی، ١/ ٧٥-٧٦، ٣/ ١٣١٢). تألیف دو کتاب فارسی را نیز به وی نسبت داده‌اند: ١. تفنگ سازی، که به صورت گفت و گو ارائه شده است؛ ٢. شکایات، که زین‌العابدین آن را در اواخر عمر به هنگام درگیری پسرانش با یکدیگر و در گله از روزگار و ناپایداری دنیا نوشت (حسن، ٩١؛ تیکو، ١٧).

مآخذ

آزاد، محمود، تاریخ کشمیر، مظفرآباد، ١٩٩٢م؛
آفاقی، صابر، تاریخ کشمیر، لاهور، ١٩٨٤م؛
ابوالفضل علامی، آیین اکبری، لکهنو، ١٨٩٣م؛
احمد، عزیز، تاریخ تفکر اسلامی در هند، ترجمۀ نقی لطفی و محمدجعفر یاحقی، تهران، ١٣٦٧ش؛
تتوی، احمد و آصف‌خان قزویینی، تاریخ‌الفی، به کوشش سید علیی آل داوود، تهران، ١٣٧٨ش؛
راشدی، حسام‌الدین، تذکرۀ شمرای کشمیر، لاهور، ج ١، ١٩٨٣م، ج ٣، ١٣٤٦ش؛
رضوی، س. م.، نامۀ کشمیر، بمبئی، ١٣٢٥ق؛
فرشته، محمدقاسم، تاریخ، بمبئی، ١٨٦٨م؛
نظام‌الدین احمد، طبقات اکبری، کلکته، ١٩٣٥م؛
نظام‌الدین شامی، ظفرنامه، به کوشش پناهی سمنانی، تهران، ١٣٦٣ش؛
نهاوندی، عبدالباقی، مآثر رحیمی، به کوشش محمد هدایت حسین، کلکته، ١٩٣١م؛
نیز:

EI٢;
Haige, T. W., «The Kingdom of Kashmir», The Cambridge History of India, New Delhi, ١٩٨٧, vol. III;
Hasan, M., Kashmir under the Sultāns, Calcutta, ١٩٥٩;
Tikku. G. L., Persian Poetry I Kashmir ١٣٣٩-١٨٤٦, Berkeley, etc., ١٩٧١.
هدێ سید حسین‌زاده