بَخْتاوَرْخان، محمد، مورخ و دیوان سالار عصر اورنگ زیب (ﻫ م). از نخستین سالهای زندگی او اطلاعی در دست نیست. بنا بر اطلاعی که خود وی در کتاب ریاض الاولیاء به دست داده است (گ ٢٣٠)، می‌توان تاریخ تولد او را در ١٠٢٩یا ١٠٣٠ق/ ١٦٢٠ یا ١٦٢١م دانست (ﻧﻜ : علوی، I/ ١٦).
بختاورخان در ١٠٦٥ق/ ١٦٥٥م منشی شاهزاده اورنگ زیب شد و در کشمکشهای او و برادرانش بر سرجانشینی شاهجان (ﺣﻜ ١٠٣٧-١٠٦٨ق)، به پشتیبانی از اورنگ زیب برخاست (بختاورخان، مرآة...، ١/ ٦٢ آفتاب اصغر، ٤٥٠). اورنگ زیب نیز پس از تاج‌گذاری، او را لقب «خان» و منصب هزاری و داروغگی خاصان داد (بختاورخان، همان، ١/ ١٦٥؛ ٣٣٨؛ مستعدخان، ١٧٢؛ شاهنوازخان، ٣(٢)/ ٩٧٢؛ آفتاب اصغر، ٤٥٠-٤٥١). وی در دوران خدمتش در دربار اورنگ زیب، چند مسجد، یک کاروانسرا نزدیک دهلی، کاروانسرایی در بختاورپور، پلی نزدیک دهلی، و باغی نزدیک اعزآیاد و نیز لاهور بنا کرد (بختاورخان، همان، ٢/ ٥٢٢-٥٢٤؛ سرخوش، ٢٥).
بختاورخان در ١٥ ربیع الاول ١٠٩٦ق/ ١٠ فوریۀ ١٦٨٥م پس از ٣٠سال خدمت در دربار درگذشت و اورنگ زیب خود پیکرش را تشییع کرد و بر او نماز گزارد («کیفیت...»، ٢/ ٦٩٣؛ مستعدخان، ١٧١).

فعالیتهای ادبی

اورنگ زیب بیشتر دوران سلطنتش را در کشمکشهای داخلی و خارجی می‌گذراند، از این‌رو، تنها علاقۀ بختاورخان به ادب و هنر موجب شد تا فضای آن دوره برای پرورش ادیبان و شاعران مساعد گردد و دربار اورنگ زیب به مجمع ادیبان و دانشمندان تبدیل شود. مستعدخان مؤلف مآثر عالمگیری، و شیخ رضی‌الدین بهاگلپوری یک از نویسندگان فتاوی عالمگیری از کسانی بودند که توسط بختاورخان به دربار اورنگ زیب راه یافتند (علوی، EI٢، I/ ١٨, ١٩, I/ ٩٥٤؛ نیز ﻧﻜ : مستعدخان، ١٧٢) و شاعرانی چون، عبدالرسول کشمیری (متخلص به استغنا)، تحسین، عرشی و قیصر تتوری از حمایت بختاورخان برخوردار شدند (بختاورخان، همان، ٢/ ٥٤٣، ٥٥٨، ٦٢٨، ٦٤٩). افزون بر این، آثار مهم دیگری نیز در این دوره پدید آمد (همان، ٢/ ٥١٦-٥١٩؛ عبدالحی، ٥/ ٩١).

آثار

١. مرآة العالم، که از مهم‌ترین آثار بختاورخان است و در ١٠٧٨ق نگاشته شده است. این اثر در تاریخ عمومی، و مشتمل بر یک مقدمه و ٧جلد (آرایش) و هر جلد در چند باب (نمایش) و هر باب در چند فصل (پیرایش) است.مجلدات نخست در تاریخ عمومی جهان است و مجلدات بعدی به وقایع دوران سلاطین دهلی و امپراتوران گورکانی اختصاص یافته، و جلد آخر مشتمل بر حوادث ١٠ سال اول فرمانروایی اورنگ زیب و اوضاع و احوال فرهنگی این دوره است. در باب سوم آن نیز به ذکر احوال دانشمندان و مشایخ هند (ﻧﻜ : ٢/ ٤٠٧-٤٠٨، ٤٢١-٤٢٢)، خوش‌نویسان و برخی از شعرا پرداخته شده است (٢/ ٤٥٩ ﺑﺒ، ٥٢٥، ﺟﻤ ). مأخذ مهم بختاوران در تألیف این اثر، کتاب عالمگیرنامه، اثر میرزا منشی محمدکاظم است (آفتاب اصغر، ٤٥٢؛ نیز ﻧﻜ : علوی، ١/ ١، ١٦، ﺟﻤ)، اما ذکر وقایع روزگار اورنگ زیب مستند به اطلاعات و مشاهدات خود بخاورخان نیز هست. مرآة العالم از نظر شیوه و سبک بیان نسبت به آثار قبلی او خالی از هرگونه تکلف، و دارای نثری روان است (ﻧﻜ : ١/ ٧، ٢٨٣؛ آفتاب اصغر، ٤٥٥). از این اثر مهم، فقط بخش آخر آن که مربوط به دوران اورنگ زیب است، در لاهور چاپ شده است، اما نسخه‌های فراوان دیگری از آن در کتابخانه‌ها یافت می‌شود (منزوی، ١٠/ ١٢٦-١٢٧؛ آصفیه، ١/ ٢٣٥-٢٣٦؛ اته، I/ ٥٥-٥٦؛ بانکیپور، VI/ ٥٥-٥٦).
٢. چهار آیینه، یا آیینۀ بخت، که در ١٠٦٨ یا ١٠٦٩ق تألیف شده است. برخی معتقدند که این کتاب، طرح نخستین مرآة العالم بوده است (ایوانف، ٥؛ استوری، I(١)/ / ١٣٢)؛ در حالی که خود بختاورخان در مرآةالعالم یادآور شده (٢/ ٥١٦) که چهار آیینه کتاب مستقلی است. این کتاب که از یک مقدمه، یک خاتمه و ٤٠ معاینه (پخش) تشکیل شده، شامل احوال پیامبران، خلفا، پادشاهان و عارفان است. ٤ معاینۀ آخر به شرح وقایع ٤ جنگ اورنگ زیب با برادرانش بر سر جانشینی شاهخان اختصاص یافته است (ﻧﻜ : همانجا؛ الیت، VII/ ١٥٠؛ ایوانف، ٥-٦). یک نسخۀ خطی این اثر، درمجموعۀ نسخه‌های فارسی کرزن در کتابخانۀ انجمن آسیایی بنگال، و نسخۀ دیگری نیز در کتابخانۀ خصوصی عالمگیر شجاع در لاهور نگهداری می‌شود (همو، ٥؛ منزوی، ١٠/ ١٢٤-١٢٥).
٣. ریاض‌ الاولیاء، که در ١٠٩٠ق تألیف شده، و دارای ٤ چمن (بخش) است و در آن به ذکر مکارم امامان معصوم(ع)، مناقب خلفای راشدین و شرح احوال اولیا و مشایخ، و منتخبانی از تذکرة الاولیاء، نفحات الانس، رشحات عین الحیاة و منتخب الاخبار را نیز شامل می‌شود (ریو، III/ ٩٧٥؛ آصفیه، ١/ ٢٩٠؛ نیز ﻧﻜ : بختاورخان، ریاض...، ﺟﻤ ). از این کتاب، دو نسخل خطی در دست است که یکی در کتابخانۀ آصفیه و دیگری در موزۀ بریتانیا نگهداری می‌شود (آصفیه، ریو، همانجاها).
٤. تاریخ هندی، که در ١٠٧٨ق تألیف شده، و مشتمل بر تاریخ تیموریان هند است. این کتاب به ٦فصل تقسیم شده، و هر فصل با رعایت ترتیب تاریخی، به وقایع دوران فرمانروایان گورکانی از بابر (ﺣﻜ ٩٣٢-٩٣٧ق) تا اورنگ‌زیب اختصاص یافته است (آفتاب اصغر، ٤٩٠-٤٩١؛ استوری، I(١)/ ٥١٧). تنها یک نسخه از این کتاب شناخته شده که در دانشگاه پرینستون نگهداری می‌شود (همانجا).
٥. بیاض، یا سوادالاعظم، که در ١٠٨٢ق تألیف شده، و مجموعه‌ای از شعر، نثر، تذکرة شعرا، ساقی‌نامه‌ها و دیوان شعرای متقدم و متأخر است که در زمان خود بختاورخان به وسیلۀ خوش‌نویسان، نوشته شده است (بختاورخان، مرآة، ٢/ ٥١٧-٥١٨؛ علوی، I/ ٢٠؛ قس: ریو، I/ ١٢٦). از دیگر آثار بختاورخان می‌توان به منتخبانی از آثار سنایی، عطار، مولوی، و نیز روضة الاحباب و تاریخ الفی اشاره کرد (ﻧﻜ : بختاورخان، همان، ٢/ ٥١٦-٥١٧؛ عبدالحی، ریو، همانجاها).
برخی از مأخذ، تألیفات بختاورخان را به محمد بقا نسبت داده‌اند (ﻧﻜ : الیت، همانجا؛ استوری، I(١)/ ١٣١؛ قس: مستعدخان، ١٧٢؛ شاهنوازخان،١/ ٢؛ علوی، I/ ١٤-١٥؛ ریو، I/ ١٢٣, III/ ٩٧٥). این ادعا، بیشتر دربارۀ مرآةالعالم مطرح است و گفته شده که این کتاب، طرح اولیۀ مرآة جهان‌نما اثر محمد بقا بوده است. با آنکه فصولی از این دو کتاب، کاملاً به هم شبیه است، اما دلیل قطعی که این ادعا را ثابت کند، در دست نیست (الیت، VII/ ١٥٠-١٥١)؛ جز آنکه بختاورخان خود در مرآة العالم تصریح کرده که محمدبقا در تألیف این اثر با او همکاری کرده است (ﻧﻜ : ٢/ ٥٥٤).

مآخذ

آصفیه، خطی؛
آفتاب اصغر، تاریخ نویسی فارسی در هند و پاکستان، لاهور، ١٣٤٦ش؛
بختاورخان، محمد، ریاض الاولیاء، میکروفیلم موجود در کتابخانۀ مرکز؛
همو، مرآة العالم: تاریخ اورنگ زیب، به کوشش ساجده س. علوی، لاهور، ١٩٧٩م؛
سرخوش، محمدافضل، کلمات‌الشعرا، لاهور، ١٩٤٢م؛
شاهنوازان، مآثرالامرا، به کوشش عبدالرحیم، کاکته، ١٨٨٨م؛
عبدالحی، نزهة الخواطر، حیدرآباد دکن، ١٣٩٦ق/ ١٩٧٦م؛
علوی، ساجده س.، مقدمه و حواشی بر مرآة العالم (ﻧﻜ : ﻫﻤ ، بختاورخان)؛
«کیفیت وفات بختاورخان»، مرآة العالم (ﻧﻜ : ﻫﻤ ، بختاورخان)؛
مستعد حان، محمدساقی، مآثر عالمگیری، ترجمۀ محمد فداعلی طالب، کراچی؛
منزوی، خطی مشترک؛
نیز:

Alvi, S. S., introd. Mir’āt al- Ālam (vide: PB, Bakhtāwar khān);
bankipor;
EI٢;
Elliot, M., The History of India, Allahabad;
Ethé, H., Catalogue of the Persian, Turkish, Hindûstânt, and Pushtû Manuscripts in the Bodlein Library, Oxford, ١٩٨٩;
Ivanow, W., Conise Descroptive Catalogue of the Persian Manuscripts, Calcutta, ١٩٢٦;
Rieu, Ch., Catalogue of the Persian Manscripts in the British Museum, London vol. I ١٩٦٦, vol. III, ١٨٨٣;
Storey, c. A., Persian Literature, London, ١٩٧٠.
شادی دایی رضایی‌مقدم