اَحْمَدْپاشا، معروف‌به قره[سیاه] (مق‌ ٩٦٢ق/ ١٥٥٥م)، سردار و صدراعظم آلبانیایی تبار عثمانی در ایام سلطان سلیمان قانونی (حک‌ ٩٢٦-٩٧٤ق/ ١٥٢٠-١٥٦٦م). از تاریخ تولد و چگونگی ورود او به دربار عثمانی اطلاعی در دست نیست، اما گفته شده که در دربار تربیت یافت و پس از پیمودن مقاماتی، بیگلربیگی روم ایلی شد و آنگاه به مرتبۀ وزارت ارتقا یافت (پچوی، ١/ ٢٤؛ منجم‌باشی، ٣/ ٤٩٧؛ عثمان‌زاده، ٣١). به روایت محمد ثریا (ص ١٩٨)، احمد بر اثر ازدواج با یکی از دختران خاندان عثمانی، به نام فاطمه سلطان، با آنان پیوند یافت. در ٩٥٠ق/ ١٥٤٣م هنگامی که بیگلربیگی روم ایلی بود، قلعۀ والپوه ــ در مجارستان ــ را فتح کرد (پچوی، ١/ ٢٤٨-٢٤٩؛ صولاق‌زاده، ٥٠٤).
در٩٥٤ق القاص‌میرزا، برادر شاه طهماسب صفوی، به عثمانی پناهنده شد و سلطان سلیمان را به حمله به ایران ترغیب کرد (منجم‌باشی، ٣/ ٤٩٨). سلطان سلیمان نیز در ٩٥٥ق بر ضد ایران دست به اقدامات نظامی زد. در این لشکرکشی احمدپاشا همراه سلطان بود. هنگامی که اردوی عثمانی به دیار بکر رسید. احمدپاشا مأموریت یافت که قلعۀ عادلجواز، صحرای موش و نواحی اخلاط را از تصرف ایرانیان بیرون آورد. وی در این مأموریت موفق شد و قلعۀ کُماخ را نیز تصرف کرد (پچوی، ١/ ٢٧٤-٢٧٥؛ صولاق‌زاده، ٥١٠؛ هامر پورگشتال، ٦/ ١٠) و پس از آن سپاه ایران را تا مرند تعقیب کرد (روملو، ١٢/ ٤٢٥؛ قاضی‌احمد، ١/ ٣٢٥). در ٩٥٦ق، همراه با امیران قره‌مان، ارزروم و ذوالقدر برای تصرف گرجستان فرستاده شد و در کمتر از ٦ هفته، ٢٠ قلعه از قلعه‌های گرجستان (هامر پورگشتال، ٦/ ١٢) مانند تورتوم، نجاه و... را تصرف کرد (صولاق‌زاده، ٥١٣). پس از بازگشت به استانبول، در ٩٥٩ق/ ١٥٥٢م به سرداری سپاه عثمانی برای فتح قلعۀ طمشوار ــ در مجارستان ــ برگزیده شد و این مأموریت را با موفقیت انجام داد و به فاتح طمشوار معروف گردید (پچوی، ١/ ٢٩١-٢٩٣؛ برای اطلاع بیشتر، نک‌ : هامر پورگشتال، ٦/ ١٦-٣٦؛ صولاق‌زاده، ٥١٥).
هنگامی که عثمانیها مشغول جنگ در اروپا ــ مجارستان ــ بودند، شاه طهماسب صفوی به بازپس گرفتن شهرهای تصرف شده دست زد و اسکندر پاشا سردار عثمانی را در حوالی ارجیش اخلاط شکست داد. به‌همین‌سبب سلطان سلیمان، برای چهارمین‌بار دست به لشکرکشی زد و از راه قونیه رهسپار ایران شد (روملو، ١٢/ ٤٨٥ به بعد). در اثنای همین لشکرکشی بود که رستم پاشا را معزول کرد و احمدپاشا را به صدارت عظمى برگزید (منجم‌باشی، ٣/ ٥٠١-٥٠٢؛ قره چلبی‌زاده، ٤٣٢؛ هامر پورگشتال، ٦/ ٣٦، ٣٩-٤٠) و اقدامات نظامی را برعهدۀ او نهاد و احمد نیز نواحی نخجوان و قره‌باغ را متصرف شد (منجم‌باشی، ٣/ ٥٠٣). در جریان این جنگ، برای انعقاد صلح میان دو دولت ایران و عثمانی نامه‌هایی مبادله شد و احمدپاشا وزیر اعظم مقدمات صلح را فراهم ساخت (شاه طهماسب، ٢٠٦). سرانجام در ٨ رجب ٩٦٢ق/ ٢٩ مۀ ١٥٥٥م در زمان صدارت وی نخستین عهدنامۀ صلح میان ایران و عثمانی در شهر آماسیه منعقد شد (منجم‌باشی، ٣/ ٥٠٥؛ هامر پورگشتال، ٦/ ٤٨). با اینهمه، احمدپاشا بعد از بازگشت به استانبول، به بهانۀ توطئه بر ضد والی مصر به قتل رسید (پچوی، ١/ ٣٤٢-٣٤٣) و جنازه‌اش در ناحیۀ توپکاپی دفن شد و سپس در آنجا مسجدی بنا کردند (صولاق‌زاده، ٥٣٤؛ ایوانسرایی، ٩). صولاق‌زاده (همانجا) تاریخ قتل او را به اشتباه ٩٦١ق دانسته است. مجموعه‌ای از آثار خیریۀ او مرکب از مسجد، مدرسه، مکتب کودکان و چشمه، بر فراز هفتمین تپۀ استانبول در محلۀ توپکاپی قرار دارد که به دست معمار سنان ساخته شده است (اولگن، ١٦٩؛ برای اوقاف احمد پاشا، نک‌ : پالتقایا، ٨٣-٩٧).

مآخذ

پچوی، ابراهیم، تاریخ، استانبول، ١٢٨٣ق؛
ثریا، محمد، سجل عثمانی (تذکرۀ مشاهیر عثمانیه)، استانبول، ١٣٠٨ق؛
روملو، حسن، احسن التواریخ، به کوشش عبدالحسین نوایی، تهران، ١٣٥٧ش؛
شاه طهماسب صفوی، به کوشش عبدالحسین نوایی، تهران، ١٣٥٠ش؛
صولاق‌زاده، محمد، صولاق‌زاده تاریخی، استانبول، ١٢٩٧ق؛
عثمان‌زاده تائب، احمد، حدیقةالوزراء، استانبول، ١٢٧١ق؛
قاضی احمد قمی، خلاصة التواریخ، به کوشش احسان اشراقی، تهران، ١٣٥٩ش؛
قره چلبی‌زاده، عبدالعزیز، روضة الابرار المبین بحقائق الاخبار، بولاق، ١٢٤٨ق؛
منجم‌باشی، احمد، صحائف الاخبار، ترجمۀ احمد ندیم، استانبول، ١٢٨٥ق؛
هامر پورگشتال، یوزف، دولت عثمانیه تاریخی، ترجمۀ محمدعطا، استانبول، ١٣٣٢ق؛
نیز:

Ayvansârâyî, Hâfız Hüseyîn, Vefeyât-I selâtîn ve mesâhîr-i ricâl, Istanbul, ١٩٧٨;
Ülgen, A. Saim, «Topkapiʾda Ahmet Pasa heyeti», Vakiflar dergisi, Ankara, ١٩٤٢, no. ٢;
Yaltkaya, Serefeddin, «Kara Ahmet pasa vakfiyesi», Vakiflar dergisi, Ankara, ١٩٤٢, no. ٢.
علی‌اکبر دیانت